دانلود پایان نامه ارشد : بررسی تأثیرات استفاده از اینترنت بر نگرش فرهنگی روحانیون شهر قم

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته علوم ارتباطات اجتماعی  

گرایش :روزنامه‌نگاری

عنوان : بررسی تأثیرات استفاده از اینترنت بر نگرش فرهنگی روحانیون شهر قم

دانشگاه علامه طباطبایی 

دانشکده ارتباطات و علوم اجتماعی

پایان نامه جهت اخذ درجۀ کارشناسی ارشد کارشناسی ارشد

رشتۀ علوم ارتباطات اجتماعی ـ روزنامه‌نگاری

 عنوان:

بررسی تأثیرات استفاده از اینترنت بر نگرش فرهنگی روحانیون شهر قم

استاد راهنما:

دکتر هادی خانیکی

استاد مشاور:

دکتر محمدتقی کرمی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

رویکرد مثبت و باز حوزۀ علمیه قم نسبت به پذیرش تکنولوژی‌های نوین ارتباطی باعث شده است، اقبال به استفاده از جدیدترین وسایل ارتباطی به منظور تحصیل، تحقیق، تبلیغ و تعامل مؤثر با فضای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی جامعه و جهان، در بین روحانیون بسیار چشم‌گیر باشد و همین امر، طلاب علوم دینی را به صحن علنی جامعۀ بین‌المللی (در مصاف با انواع دیدگاه‌ها، نگرش‌ها و سلیقه‌های فکری، عقیدتی، فرهنگی، ارزشی و رفتاری متنوع) وارد کرده است.

در پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه‌های ارتباطاتی (نظریه بوم‌شناسی رسانه‌ها، و مجموعه نظریه‌های مربوط به رویکرد رسانه‌های قدرتمند) و نیز نظریه‌های روان‌شناسی اجتماعی در خصوص شکل‌گیری و تغییر نگرش‌، و در قالب یک تحقیق بین رشته‌ای تأثیرات رسانۀ اینترنت بر نگرش فرهنگی روحانیون، مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور، از روش پیمایش و تکنیک پرسشنامه برای جمع‌آوری اطلاعات از جامعۀ آماری پژوهش (روحانیون شهر قم) استفاده گردید که از طریق دو مرحله نمونه‌گیری (خوشه‌ای و در دسترس) ابتدا مدارس حوزوی و سپس واحدهای تحقیق (طلاب علوم دینی) برای جمع‌آوری اطلاعات مشخص گردیدند.

تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع‌آوری شده، نشان می‌دهند که بین استفاده از اینترنت (در دو بُعد میزان استفاده و نوع محتوای مورد استفاده) با نگرش فرهنگی روحانیون ارتباط معنی‌داری وجود دارد؛ بدین ترتیب که نگرش فرهنگی روحانیونی که به میزان زیادتری از اینترنت استفاده می‌کنند، بیش‌تر به سمت نوگرایی تمایل دارد و بر عکس هر چه میزان استفاده از اینترنت کم‌‌تر ‌باشد، نگرش فرهنگی آن‌ها بیش‌تر به سمت سنت‌گرایی میل می‌کند. هم‌چنین هر چه روحانیون، محتوایی را که در چارچوب اخلاقی، شرعی، قانونی یا صنفی آن‌ها قرار دارد مورد استفاده قرار می‌دهند، نگرش آن‌ها سنتی‌تر و هر چه قدر محتوای خارج از این چارچوب را مورد استفاده قرار می‌دهند، نگرش فرهنگی نوگرایانه‌تری خواهند داشت.

 کلید واژگان: اینترنت، روحانیون، نگرش فرهنگی، نوگرایی، سنت‌گرایی

فهرست مطالب

 فصل اول: کلیات پژوهش… 1

1ـ1ـ مقدمه. 2

2ـ1ـ بیان مسئله. 4

1ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ شفاهی؛ دورۀ سلطۀ دین بر رسانه‌ها 5

2ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ کتبی؛ دورۀ چالش بین دین و رسانه‌ها 5

3ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ الکترونیک؛ دورۀ سلطۀ رسانه‌ها بر دین.. 7

3ـ1ـ ضرورت پژوهش… 9

4ـ1ـ اهداف پژوهش… 13

1ـ4ـ1ـ هدف کلی: 13

2ـ 4ـ1ـ اهداف جزئی: 13

فصل دوم: مبانی نظری و ادبیات پژوهش… 15

مقدمه: 16

1ـ2ـ تعاریف مفهومی.. 16

1ـ1ـ2ـ اینترنت.. 16

1ـ1ـ1ـ2ـ اینترنت در ایران. 18

2ـ1ـ1ـ2ـ اینترنت به مثابه یک رسانه. 19

3ـ1ـ1ـ2ـ ویژگی‌های رسانۀ اینترنت.. 21

1ـ3ـ1ـ1ـ2ـ تعاملی بودن یا دوسویه‌گی: 22

2ـ3ـ1ـ1ـ2ـ از جاکندگی.. 23

3ـ3ـ1ـ1ـ2ـ ظرفیت نامحدود. 24

4ـ3ـ1ـ1ـ2ـ انعطاف‌پذیری بالا. 24

5ـ3ـ1ـ1ـ2ـ امکان‌ شخصی‌‌سازی.. 24

2ـ1ـ2ـ نگرش فرهنگی.. 25

1ـ2ـ1ـ2ـ فرهنگ… 25

1ـ1ـ2ـ1ـ2ـ ویژگی‌های فرهنگ… 28

2ـ2ـ1ـ2ـ نگرش… 29

1ـ2ـ2ـ1ـ2ـ اجزای نگرش… 32

2ـ2ـ2ـ1ـ2ـ ارتباط نگرش‌های مختلف با یکدیگر. 34

3ـ2ـ2ـ1ـ2ـ ویژگی‌های نگرش: 34

4ـ2ـ2ـ1ـ2ـ راه‌های شکل‌گیری یا تغییر نگرش… 34

1ـ4ـ2ـ2ـ1ـ2ـ اندیشیدن یا تفکر مطلق.. 35

2ـ4ـ2ـ2ـ1ـ2ـ تجربۀ مستقیم. 36

3ـ4ـ2ـ2ـ1ـ2ـ صِرف قرار گرفتن در معرض محرّک‌ها 36

5ـ2ـ2ـ1ـ2ـ تکوین نگرش‌ها 37

6ـ2ـ2ـ1ـ2ـ رابطۀ بین نگرش و رفتار 39

7ـ2ـ2ـ1ـ2ـ کارکردهای نگرش: 40

8ـ2ـ2ـ1ـ2ـ سنجش نگرش‌ها 41

3ـ2ـ1ـ2ـ روحانیت.. 42

1ـ3ـ2ـ1ـ2ـ وظایف روحانیت.. 43

4ـ2ـ پیشینۀ پژوهش… 44

1ـ7ـ1ـ پژوهش‌های داخلی.. 45

2ـ7ـ1ـ پژوهش‌های خارجی.. 52

2ـ2ـ مرور نظری.. 53

1ـ2ـ2ـ نظریه‌های ارتباطاتی.. 54

1ـ1ـ2ـ2ـ رویکرد رسانه‌های قدرتمند. 54

1ـ1ـ1ـ2ـ2 ـ دیدگاه بوم‌شناسی رسانه‌ها (شکل قدرتمند رسانه) 55

2ـ1ـ1ـ2ـ2 ـ دیدگاه محتوای قدرتمند رسانه. 63

1ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ گلوله (گلولۀ جادویی) 65

2ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ مارپیچ سکوت.. 66

3ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ برجسته‌سازی.. 68

4ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ چارچوب‌سازی.. 70

5ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ کاشت.. 71

6ـ2ـ1ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ وابستگی.. 73

2ـ1ـ2ـ2ـ رویکرد رسانه‌های با قدرت محدود. 75

1ـ2ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ استحکام. 76

2ـ2ـ1ـ2ـ2ـ نظریۀ استفاده و خشنودی (نیازجویی) 77

2ـ2ـ2ـ نظریه‌‌های نگرش… 79

1ـ2ـ2ـ2ـ الگوهای یادگیری تغییر نگرش… 80

1ـ1ـ2ـ2ـ2 ـ نظریۀ یادگیری (محرک ـ پاسخ) 80

2ـ1ـ2ـ2ـ2 ـ نظریۀ محرک ـ ارگانیسم ـ پاسخ. 81

3ـ1ـ2ـ2ـ2 ـ نظریۀ مشوّق‌ها و تعارض‌ها 84

2ـ2ـ2ـ2ـ الگوهای شناختی تغییر نگرش… 85

1ـ2ـ2ـ2ـ2ـ نظریۀ تعادل. 86

2ـ2ـ2ـ2ـ2ـ نظریۀ توافق.. 87

3ـ2ـ2ـ2ـ2ـ نظریۀ هماهنگی شناختی.. 88

4ـ2ـ2ـ2ـ2ـ نظریۀ قضاوت اجتماعی.. 89

3ـ2ـ2ـ2ـ الگوهای کارکردی.. 91

3ـ2ـ چارچوب نظری.. 92

5ـ1ـ سؤالات پژوهش… 96

6ـ1ـ فرضیه‌های پژوهش… 96

7ـ1 جمع‌بندی.. 98

فصل سوم: روش‌شناسی پژوهش… 99

1ـ3ـ نوع تحقیق.. 100

2ـ3ـ روش تحقیق.. 101

3ـ3ـ جامعۀ آماری.. 101

4ـ3ـ نمونه‌گیری.. 103

1ـ4ـ3ـ روش نمونه‌گیری.. 103

2ـ4ـ3ـ حجم نمونه. 104

5ـ3ـ تکنیک جمع‌آوری اطلاعات.. 104

6ـ3ـ تعریف مفاهیم و عملیاتی‌سازی متغیرها 105

1ـ6ـ3ـ متغیر مستقل (مصرف اینترنت) 105

1ـ1ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی «میزان استفاده از اینترنت» (X1) 106

2ـ1ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی «محتوای مورد استفاده» (X2) 107

2ـ6ـ3ـ متغیر وابسته. 108

1ـ2ـ6ـ3 ـ تعریف نگرش فرهنگی.. 108

2ـ2ـ6ـ3 ـ تعریف عملیاتی «نگرش فرهنگی» (Y) 109

2ـ2ـ6ـ3ـ تعریف روحانی.. 112

3ـ2ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی «روحانی». 113

3ـ6ـ3ـ متغیرهای کنترل. 113

1ـ3ـ6ـ3ـ تعریف سن.. 113

3ـ3ـ6ـ3ـ تعریف وضعیت تأهل.. 114

4ـ3ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی وضعیت تأهل: 114

5ـ3ـ6ـ3ـ تعریف سطح تحصیلات حوزوی.. 114

6ـ3ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی سطح تحصیلات حوزوی: 115

7ـ3ـ6ـ3ـ تعریف تحصیلات دانشگاهی.. 115

8ـ3ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی تحصیلات دانشگاهی: 115

9ـ3ـ6ـ3ـ تعریف محل تولد. 115

10ـ3ـ6ـ3ـ تعریف عملیاتی محل تولد: 115

7ـ3ـ شیوۀ تجزیه و تحلیل داده‌ها 116

1ـ7ـ3ـ ادغام سطوح متغیر مستقل (X1) 116

2ـ7ـ3ـ ادغام سطوح متغیر مستقل (X2) 118

3ـ7ـ3ـ ادغام سطوح متغیر وابسته (Y) 120

8ـ3ـ اعتبار و روایی پژوهش… 126

فصل چهارم: یافته‌های پژوهش… 127

1ـ 4ـ توصیف یافته‌ها 129

1ـ1ـ4ـ ویژگی‌های عمومی جامعۀ آماری.. 129

1ـ1ـ1ـ4ـ توزیع سنی.. 129

2ـ1ـ1ـ4ـ وضعیت تأهل.. 130

3ـ1ـ1ـ4ـ سطح تحصیلات حوزوی.. 131

4ـ1ـ1ـ4ـ وضعیت تحصیلات دانشگاهی.. 132

5ـ1ـ1ـ4ـ وضعیت محل تولد. 133

2ـ1ـ4ـ توصیف متغیر مستقل.. 134

1ـ2ـ1ـ4ـ توصیف «میزان استفاده» (X1) 134

2ـ2ـ1ـ4ـ توصیف «نوع محتوای مورد استفاده» (X2) 143

3ـ1ـ4ـ توصیف متغیر وابسته. 148

2ـ4ـ تحلیل یافته‌ها 208

فصل پنجم: جمع‌بندی و نتیجه گیری.. 222

1ـ5ـ جمع‌بندی پژوهش… 223

2ـ5ـ نتیجه‌گیری.. 226

3ـ5ـ تنگناهای پژوهش… 229

4ـ5ـ پیشنهادهای پژوهشی.. 229

1ـ4ـ5ـ پیشنهادهای نظری.. 229

2ـ4ـ5ـ پیشنهادهای کاربردی و اجرایی.. 230

5ـ5ـ منابع. 231

پیوست‌ها و ضمائم. 238

پرسشنامه. 239

معرفی‌نامۀ شورای عالی حوزه‌های علمیه به منظور جمع‌آوری اطلاعات………244

1ـ1ـ مقدمه

با توسعۀ روزافزون فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و رسانه‌ای شدن ابعاد مختلف زندگی، مطالعات ارتباطی، در متن پژوهش‌های علوم انسانی و اجتماعی قرار گرفته است؛ به طوری که در دهه‌های اخیر، صاحبنظران این حوزه‌ها به طور گسترده‌ای زوایای مختلف، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و اخلاقی کاربرد انواع وسایل و مؤسسات ارتباط جمعی در طول تاریخ ـ از گازت‌ها و چاپخانه‌های کوچک اواخر قرن پانزدهم تا ماهواره‌ها و شبکه‌های مجازی و کارتل‌های عظیم ارتباطات امروزی ـ را مورد بررسی، مطالعه و تجزیه و تحلیل قرار داده‌اند.

توسعۀ شبکه‌های ارتباطات جمعی در سطوح بین‌المللی (بویژه از قرن بیستم به بعد) نظریه‌پردازان این حوزه را بر آن داشته است، تا به طور جدی‌تری به مقولۀ چیستی و چگونگی کارکردهای وسایل ارتباط جمعی بپردازند و در این رهگذر است که انواع فرضیه‌ها و نظریه‌های ارتباطی در خصوص شکل‌گیری وسایل ارتباط جمعی در دو بُعد شکل[1] و محتوا[2] و نیز تأثیرگذاری و تأثیرپذیری آن‌ها بر (و از) مخاطبان مطرح شده است و به مرور زمان نیز گسترش یافته و کامل‌تر گردیده‌اند.

با ورود به نیمۀ دوم این قرن، به تدریج از اهمیت رسانه‌های ارتباطی متعلق به دو «کهکشان شفاهی»[3] و «کهکشان گوتنبرگ»[4] مورد اشارۀ مک‌لوهان کاسته شده و با برجسته شدن نقش رسانه‌های الکترونیک، اهمیت کهکشان مارکنی بیش‌تر شد و تحولی اساسی در سطح مناسبات ارتباطی بشر ایجاد گردید. این تحوّل در دهه‌های پایانی قرن، با ورود شبکه‌های رایانه‌ای به منظومۀ ارتباطات، عملاً «عصر ارتباطات» را رقم زد و تحوّل رسانه‌ها از اشکال آنالوگ[5] به دیجیتال[6] و تکامل سطوح ارتباطی از ارتباطات مونولوگ[7]، به دیالوگ[8]‌های هم‌سطح، امکان برقراری تعاملات بسیاری را میان ارتباط‌گران عصر جدید فراهم آورد.

حضور اینترنت در این میان، نقش بسیار اساسی در هم‌سطح کردن تعاملات ارتباط‌گران بر عهده داشته است؛ به گونه‌ای که با ورود این وسیلۀ ارتباطی، ماهیت ارتباطات، از ارتباطات عمودی کنترل شدۀ رسانه‌های الکترونیکی چون رادیو و تلویزیون، به ارتباطات افقی آزاد میان کنش‌گران فضای مجازی سوق پیدا کرده است. هر چند به دلیل ساز و کارهای وابسته به قدرت زیرساخت‌های فضای مجازی، هنوز هم نمی‌توان به طور کامل این وسیلۀ ارتباطی را رسانه‌ای بی‌طرف و بدون سوگیری دانست، اما با این حال، حداقل در ظاهر، تحول بزرگی در تنوع‌بخشی و عمق‌بخشی به ارتباطات کاربران خود ایجاد کرده است که هیچ رسانه‌ای تا پیش از این، قادر به ایجاد چنین فضایی نبوده است.

مطمئناً حضور در فضای مجازی و متعامل اینترنت، به واسطۀ ساختار بازی که دارد، به طور بالقوه، زمینه‌ساز ارتباط هر یک از کاربران با میلیون‌ها کاربری خواهد بود که به صورت دائم در این محیط مجازی حضور دارند و همین امر نیز مستعد تأثیرگذاری و تأثیرپذیری بسیار بالای کاربرانِ این رسانۀ نوظهور، از سلایق، نظرات، عقاید و دیدگاه‌های دیگر کاربرانی خواهد بود که به موازات آن‌ها در این فضا به تولید، بازتولید، توزیع و مصرف محتواهای ایجاد شده، مشغول هستند.

هر چند میزان این تأثیرگذاری و تأثیرپذیری، در تمام کاربران به یک اندازه نبوده و هر یک از کاربران این فضای نامحدود، با توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی، فردی و… تفاوت‌های معناداری در این زمینه با یکدیگر خواهند داشت، اما با این حال، باز هم نمی‌توان از اثرات این رسانۀ بسیار پُرنفوذ و جذاب بر روی کاربرانش غافل بود. اهمیت این مسئله زمانی بیش‌تر نمود پیدا می‌کند که بحث استفادۀ گروه‌های خاص با هویت‌های فرهنگی مشخص و شکل‌گرفته‌، به میان می‌آید.

در این میان، با توجه به رویکرد مثبت و حضور پُررنگ روحانیت شیعه ـ به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و بنیادی‌ترین نهادهای دینی که در حال حاضر به عنوان اصلی‌ترین متولی امور مذهبی جامعۀ ایران به شمار می‌آید ـ، در فضای تعاملات آزاد اینترنت، توجه به آن و رصد کردن سمت و سوی تأثیر و تأثرات رخ داده در فضای فکری و نگرشی حوزۀ روحانیت، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند که امکان پیش‌بینی تحولات آینده در حوزۀ اعتقادی و نیز در صورت نیاز، نشان دادن واکنش مناسب (تقویت و یا اصلاح) به این تحولات را به مسئولان امر خواهد داد.

با این مقدمه، ضرورت «سنجش میزان استفاده و اثرگذاری رسانۀ اینترنت بر نگرش فرهنگی روحانیون» ـ که موضوع پژوهش حاضر را به خود اختصاص داده است ـ بیش از پیش روشن می‌گردد. بدین منظور در این پژوهش، از طریق پیمایش علمی طلاب علوم دینی شاغل به تحصیل در مدارس حوزوی شهر قم و با بهره‌گیری از چارچوب نظری متشکل از انواع نظریه‌های ارتباطاطی در خصوص شکل و فرآیند تأثیرگذاری وسایل ارتباط جمعی (در دو بُعد شکل و محتوا) و نیز نظریه‌های علمی مربوط به حوزۀ روان‌شناسی اجتماعی مرتبط با شکل‌گیری و تغییر نگرش‌ها در افراد، به تبیین و توضیح میزان استفاده آنها از این وسیلۀ ارتباطا جمعی و تأثیرگذاری و یا عدم تأثیرگذاری اینترنت بر روی نگرش فرهنگی روحانیون مشمول جامعۀ آماری این پژوهش پرداخته‌ شده است.

 2ـ1ـ بیان مسئله

نقش دین در زندگی بشر آن قدر کهن، مهم و پُر رنگ است که برخی معتقدند بشر در هیچ برهه‌ای از تاریخ خود، بدون حضور دین نزیسته است و «دینداری» (همچون همزاد بشر)، خط ممتد و پیوند‌دهندۀ تمام دوره‌های تاریخی زندگی انسان‌ها و تجربه‌های گوناگون آنهاست. (دالمایر، 1388: 7)

با قبول این پیش‌فرض و پیش‌ نهادن این فرض جدید که هیچ دینی، بدون بهره‌گیری از شیوه‌های مؤثر ارتباطی، موفق به ابلاغ، بازتولید و تکثیر و گسترش پیام خود نبوده است، به این نتیجه می‌رسیم که «دین»[9] و «ارتباطات»[10]، دو نهادی هستند که از گذشته‌های دور ـ که با نخستین روزهای تاریخ حضور بشر پیوند خورده است ـ، با یکدیگر تعامل نزدیک داشته‌اند. اما این تعامل، همیشه ثابت و یکنواخت نبوده و در طول این دورۀ همکاری پر فراز و نشیب، پیوندها، اشتراکات و گاه تعارضات عمیقی بین این دو نهاد تأثیرگذار بر حیات فرهنگی و اجتماعی افراد ایجاد شده است.

نقش رسانه‌ها و وسایل ارتباطی در تحولات جوامع بشری به اندازه‌ای است که برخی از اندیشمندان علوم ارتباطات از قبیل «اینیس»[11]، «مک‌لوهان»[12]، «گودی»[13]، «گیدنز»‌‌[14] و «تامپسون»[15]، تحول تاریخی جوامع را تابعی از تحول تاریخی وسایل ارتباطی در آن‌ها می‌دانند و هر کدام، دسته‌بندی‌ای در این خصوص ارائه داده‌اند. هر چند ممکن است با تکیه بر نظریۀ دگرگونی وسایل ارتباطی، نتوان تمام تحولات رخ داده در طول تاریخ جوامع را تبیین کرد، اما در عین حال، نمی‌توان از نقش تأثیرگذار و بی‌بدیل رسانه‌ها و وسایل ارتباطی در تحول جوامع نیز چشم‌ پوشید.

بنا بر این، اگر ادیان و نهادهای دینی را هم بخشی از جوامعی بدانیم که در طول تاریخ همراه با دیگر جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و… دچار تحول و دگرگونی شده‌اند، می‌توان سیر تکاملی ارتباطات از شفاهی به نمادین و نوشتاری و سپس اختراع صنعت چاپ و بعد از آن امواج الکترونیک و در نهایت ارتباطات دیجیتال را با تحولات ایجاد شده در فرم و محتوای ادیان مرتبط دانست، بحثی که گاه نظریه‌پردازان مکتب تورنتو و پیروان آن‌ها را بر آن داشته است که تحول و تعامل میان دو نهاد دین و ارتباطات را بر اساس سیر تحول وسایل ارتباطی به سه فرهنگ «شفاهی»، «نوشتاری» و «الکترونیکی» دسته‌بندی کنند و با تکیه بر این رویکردهای نظری و شواهد تاریخی موجود، رابطۀ دین و رسانه را متناسب با این سه فرهنگ مورد بررسی قرار دهند:

 1ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ شفاهی؛ دورۀ سلطۀ دین بر رسانه‌ها

طول دورۀ فرهنگ شفاهی را می‌توان از ابتدای تاریخ زندگی بشر تا اختراع دستگاه چاپ توسط گوتنبرگ[16] (در سال 1453) در نظر گرفت. از ویژگی‌های بارز این دوره، وجود ارتباطات هم‌حضوری و چهره‌به‌چهره بین طرفین ارتباط است که امکان ایجاد فاصلۀ زمانی و مکانی بین دو طرف ارتباط را به حداقل ممکن کاهش می‌دهد. اگر چه در بخشی از آن، اشکال نمادی در قالب نوشتار هم وجود دارد، اما نوشتار، در این دوره، دارای دوام‌پذیری و بازتولیدپذیری محدود و ناچیزی است. کتاب در این عصر، صرفاً به صورت نسخه‌های خطی وجود داشته است و بازتولید آن به آسانی قابل کنترل بوده است.

از آن جا که در این دوره، روحانیون و تعداد محدودی از اشراف و اعضای طبقۀ حاکم، افراد باسواد جامعه را تشکیل می‌داده‌اند، به واسطۀ دسترسی به اطلاعات، قدرت فرهنگی و رسانه‌های آن زمان را ـ که بیش‌تر شامل وعظ و خطابه از مبادی رسمی می‌شده‌ است ـ، در انحصار خود داشته‌اند. در واقع، می‌توان چنین ادعا کرد که انحصار قدرت فرهنگی، و به تبع آن رسانه، در دورۀ فرهنگ شفاهی، در سلطۀ نهادهای دینی و حکومتی بوده است و به عبارت دیگر می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که پیام رسانه در دوران فرهنگ شفاهی، همان پیام دین (نهاد فرهنگی مسلط بر جامعه) بوده است که از طریق انواع شیوه‌های ارتباطات شفاهی، به مخاطبان منتقل می‌شده است.

از همین رو، گیدنز معتقد است که دورۀ ارتباطات شفاهی ـ که برخی آن را «ارتباطات سنتی» نیز نامیده‌اند (معتمدنژاد، 1371 و فرقانی،1387) ـ، بیش‌تر ناظر به تحکیم و تثبیت سنت‌هاست و فرقانی هم بر این نکته تأکید می‌کند که در ارتباطات سنتی، صبغۀ دینی بر دیگر جنبه‌های ارتباطات غلبه دارد (فرقانی، 1387: 10).

 2ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ کتبی؛ دورۀ چالش بین دین و رسانه‌ها

با اختراع دستگاه چاپ توسط گوتنبرگ، دوره‌ای جدید در تعامل بین دو نهاد ارتباطات و دین شکل گرفت. کلیسا، ابتدا از امکان بازتولید انبوهی که صنعت چاپ در اختیارش قرار داده بود، استقبال کرد و این صنعت را در همان بدو تأسیس در اختیار خود گرفت و اقدام به انتشار کتب مذهبی و از جمله کتاب مقدس در تیراژ بالا نمود. بنابراین، تولد صنعت چاپ با کاربرد دینی همراه بوده است که از توراتی (اوّلین کتاب چاپی) ـ که توسط شخص گوتنبرگ منتشر شد ـ، آغاز و بعدها به تیراژهای میلیونی آثار مذهبی «مارتین لوتر»[17] کشیده شد. به گفتۀ تامپسون، حدود چهل و پنج درصد از کتاب‌هایی که در آغاز ]شروع صنعت چاپ[ منتشر می‌شدند، کتاب‌هایی دینی بودند (تامپسون، 1995: 72).

مورخان، بر همین اساس، رسانۀ چاپی را یکی از مهم‌ترین علل موفقیت «مارتین لوتر» و جنبش «پروتستانتیسم»[18] می‌دانند. لوتر که متوجه شده بود صنعت چاپ، چه امکان فوق‌العاده‌ای برای تبلیغات دینی عرضه کرده است، آن را «بزرگ‌ترین و آخرین نعمت خدا» دانست (نتس، 1377: 24). به گفتۀ «استیپچویچ» «نقش چاپ در ترویج افکار مذهبی لوتر آن قدر زیاد بود که در زمان حیات خود او، آثارش در هفتاد و هفت شهر آلمانی و اروپایی (فرانسه، ایتالیا و انگلستان) با همکاری دویست و بیست و هفت چاپ‌گر و ناشر، 3703 بار به چاپ رسیدند (محدثی، بی‌تا: 385).

شکی نیست که صنعت چاپ با افزایش میزان تولید، بازتولید، دوام‌پذیری و فاصله‌گذاری فضا ـ زمان، امکان گسترش کیفی و کمّی ارتباطات (و بویژه در اوایل، ارتباطات دینی) را فراهم آورد، اما کم‌کم از آن جا که تیراژهای عظیم کتاب، باعث رواج خواندن و نوشتن (بویژه در میان طبقات متوسط و حتی پایین جامعه) شد و به رشد آگاهی آن‌ها انجامید، نگرانی‌های عده‌ای از احتمال سوء استفاده از چاپ (بویژه در صورت پرداختن افراد غیر مسئول به این حرفه)، به تدریج خود را نشان داد و پس از گذشت بیست سال از چاپ تورات گوتنبرگ، کلیسا دریافت که دیگر نمی‌تواند بر چاپ و توزیع متون، کنترل لازم را داشته باشد، لذا هم کلیسا و هم دولت از این که نیروی جدیدی (قدرت فرهنگی نمادی) در حوزۀ قدرت آنان سر برآورده است، احساس خطر کردند و بدین ترتیب بود که نهاد «سانسور» را پدید آوردند و با یکدیگر همکاری همه‌جانبه‌ای در این خصوص انجام دادند. (محدثی، بی‌تا: 384).

در واقع، مهم‌ترین اتفاقی که با ایجاد رسانه‌های چاپی برای نهاد دین افتاد، این بود که نهاد رسانه‌ای به عنوان رقیبی برای دین ظاهر شد و به تدریج از سلطۀ نهاد دین بیرون آمد و به عنوان نهادی مستقل، قدرت فرهنگی را در اختیار گرفت و در کنار دین، عهده‌دار تولید، بازتولید و توزیع معرفت در سطح جوامع گردید، اتفاقی که تامپسون از آن با عنوان «رسانه‌ای شدن فرهنگ» نام می‌برد. رسانه‌ای شدن فرهنگ از نظر وی، شالودۀ نهادیِ مشخصی داشت و آن «توسعۀ سازمان‌های رسانه‌ای بود که ابتدا در نیمۀ قرن پانزدهم پدید آمدند و از آن موقع تا کنون، فعالیت‌هایشان گسترش یافته است.» مک کوئیل نیز معتقد است که «تاریخ رسانۀ مدرن با کتاب چاپی آغاز می‌شود که قطعاً ]به واسطۀ آن[ نوعی انقلاب در جامعه رخ داد» (خیری، 1389: 125).

بنابراین، در عصر رسانه‌های چاپی، از انحصار کامل نهادهای دینی بر نهاد ارتباطات کاسته شد و به مرور زمان، با افزایش سطح سواد و آگاهی مردم، کتاب‌ها، روزنامه‌ها و مجلات منتشر شده در حوزه‌های مختلف ـ که بیان‌گر دیدگاه‌ اندیشمندان با نگرش‌های فکری و مذهبی متفاوت و گاه متضاد یکدیگر بودند ـ، به عنوان رقیبی جدی در برابر یکه‌تازی‌های متولّیان نهادهای دینی قد برافراشتند و کم‌کم زمینۀ تحول فضای ارتباطی از حالت «مونولوگِ» صرفاً دینی به «دیالوگِ» میان عقاید مختلف فراهم گردید و شرایط به گونه‌ای پیش رفت که در اواخر این عصر، کارگزاران دینی که تا پیش از این، تنها تولیدکنندگان پیام‌های رسانه‌ای (شفاهی) بودند، به تدریج تغییر نقش داده و به عنوان مخاطب بخشی از پیام‌های تولید شده از سوی دیگر مراکز تولید اندیشه قرار گرفتند، ضمن این که هنوز هم نقش تولید محتوا را ایفا می‌کردند، اما اتفاقی که افتاد، این بود که رسانه‌های چاپی، آن‌ها را از نقش یگانۀ تولیدکنندۀ پیام به نقش دوگانۀ تولید‌کننده ـ مصرف‌کنندۀ پیام‌های رسانه‌ای تبدیل کرده بود.

3ـ2ـ1ـ دورۀ فرهنگ الکترونیک؛ دورۀ سلطۀ رسانه‌ها بر دین

به طور تقریبی می‌توان آغاز مرحلۀ سوم فرهنگ رسانه‌ای در غرب را با تأسیس نخستین فرستندۀ رادیویی (در سال 1920) مصادف دانست. شکل‌گیری انواع وسایل ارتباطی و رسانه‌های جدید از قرن بیستم به بعد، نقش چشم‌گیری در این زمینه داشته است؛ به طوری که در اواخر قرن نوزدهم سینما اختراع شد و در قرن بیستم به شدت رشد و گسترش یافت. در نیمۀ اوّل قرن بیستم نیز رادیو و تلویزیون پدید آمدند و پس از آن نیز ویدئو، ماهواره و اینترنت ظهور کردند، تحولاتی که هم‌چنان با سرعت بسیار بالایی ادامه دارد. این تکثر و گسترش روز افزون نهاد ارتباطات به حدی رسیده است که به جرئت می‌توان گفت امروزه بیش‌تر تجربه‌های انسان جدید در محیط رسانه‌ای روی می‌دهد و رسانه‌های جدید، زیست‌جهان انسان را متحول ساخته‌اند.

اتفاقی که دراین میان افتاده، این است که سازمان‌های رسانه‌ای، امروز چنان متکثر، مؤثر و قدرت‌مند شده‌اند که دیگر نه تنها دین، بلکه دولت‌های مقتدر و بزرگ نیز نمی‌توانند کنترل همه‌جانبه‌ای بر آن‌ها اِعمال کنند. در واقع، در جهان جدید، دین نه می‌تواند بر رسانه اِعمال سلطه کند و نه می‌تواند به آن بی‌توجه باشد. امروزه، خوب یا بد، دین نیز مانند تمام جنبه‌های زندگی روزمره، جزئی از همۀ چیزهایی است که تحت پوشش رسانه‌ها هستند.

تعداد صفحه :267

قیمت : 14000تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود پایان نامه به شما نشان داده می شود

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        09309714541 (فقط پیامک)        info@arshadha.ir

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

--  -- --

مطالب مشابه را هم ببینید

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید