دانلود پایان نامه ارشد : تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته علوم سیاسی

عنوان :  تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام

دانشگاه علامه طباطبایی

دانشکده حقوق و علوم سیاسی

موضوع پایان نامه:

تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی اسلام

استاد راهنما :

جناب دکتر شجاع احمدوند

استاد مشاور:

جناب دکتر عباسعلی رهبر

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

چکیده

مفاهیم از عمده ابزارهای معنابخشی به جهان و از مهمترین ابزارهای ساخت اندیشه هستند. مفاهیم وقتی در بستر گفتمان­ها قرار می­گیرند کاربرد آن­ها عوض می­شود. در این پژوهش از دیدگاه تبارشناسی به تحول مفهوم اجماع در تاریخ اندیشه سیاسی شیعه می­پردازیم. متعاقب انقلاب مشروطه، با گذار از ساخت قدرت سنتی به ساخت قدرت جدید و تحول روابط قدرت ـ دانش، مفهوم اجماع نیز متحول می­شود. به گونه­ای که می­توان گفت انقلاب مشروطه نقطه عطف تحول مفهوم اجماع است.

  مفهوم اجماع در بستر گفتمان قبل از مشروطه در هیأتی نخبه­گرایانه و متصلب، صرفاً در استنباط احکام فردی بروز کرد، لیکن در نتیجه­ی تحول روابط قدرت ـ‌ دانش در بستر گفتمان جدید،  برداشتی متوازنی از منطق نخبه­گرایی و دمکراتیک در استنباط احکام زندگی جمعی از مفهوم اجماع حاکم شد. این پایان نامه با چنین فرضیه­ای تلاش می­کند تحول مفهوم اجماع را با استناد به شواهد و جریان­های فکری نشان دهد.

کلید واژه ها: اجماع، اندیشه سیاسی شیعه،‌ تبارشناسی، گفتمان     

 فهرست مطالب

 فصل اول:‌ کلیات پژوهش

  1. 1. بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………..10
  2. 2. اهمیت و ضرورت تحقیق………………………………………………………………………………….11
  3. 3. پیشینه و ادبیات تحقیق……………………………………………………………………………………..12

   3ـ1. ادبیات تاریخی…………………………………………………………………………………………………………12

   3ـ2. ادبیات نظری…………………………………………………………………………………………………………..16

   3ـ3. ادبیات روشی…………………………………………………………………………………………………………..19

  1. 4. سوال………………………………………………………………………………………………………………….20

5.‌ فرضیه­…………………………………………………………………………………………………………………………..21

  1. 6. روش ……………………………………………………………………………………………………………………21
  2. 7. مشکلات و موانع …………………………………………………………………………………………………..22
  3. سازماندهی ………………………………………………………………………………………………………….22

 فصل دوم: چارچوب نظری و روشی

  1. چارچوب نظری: نظریه حساب و احتمالات آیه الله محمد باقر صدر………………………………….28

2.چارچوب روشی(تبارشناسی فوکو)…………………………………………………………………………………….31

2ـ1. قدرت و دانش ……………………………………………………………………………………………………………37

2ـ2. گفتمان و قدرت …………………………………………………………………………………………………………41

2ـ3. رویکرد این پژوهش…………………………………………………………………………………………………….50

 فصل سوم: منطق نخبه گرایی اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی فردی

 سیمای عمومی تشیع ……………………………………………………………………………………….59

  1ـ‌1.‌عصمت ……………………………………………………………………………………………………….60

  1ـ2. امامت ……………………………………………………………………………………………………61

  1ـ3. بازتاب در نظریه اجماع …………………………………………………………………………………62

  1. بستر و زمینه تاریخی …………………………………………………………………………………………64
  2. گفتمان نخبه گرایانه مبتی بر احکام فردی ………………………………………………………………72
  3. برداشت اولیه از مفهوم اجماع ……………………………………………………………………………..76

4ـ1. تعریف اجماع و اقسام آن …………………………………………………………………………………………….78

4ـ2. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت اولیه …………………………………………………………………80

   4ـ 2ـ1. موضوع اجماع(امر فردی) ……………………………………………………………………………………81

   4ـ2ـ2. روش اثبات اجماع (تضمنی)………………………………………………………………………………….88

       4ـ2ـ2ـ1. اجماع تضمنی لطفی …………………………………………………………………………………….91

       4ـ2ـ2ـ2. اجماع تضمنی مجهول النسب ……………………………………………………………………….92

  4ـ2ـ3.گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل عقلی ـ اعتقادی) …………………………………………..95

  4ـ2ـ4.کاربرد اجماع (رواج اجماع منقول) ………………………………………………………………………..100

      4ـ2ـ4ـ1. تساهل در نقل اجماع ………………………………………………………………………………….102

      4ـ2ـ4ـ2. اختلاف در پذیرش اجماعهای دیگران …………………………………………………………..103

      4ـ2ـ4ـ3. رکود فقه …………………………………………………………………………………………………..103

فصل چهارم :‌ منطق نخبه­گرایی ـ دمکراتیک اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی جمعی

  1. بستر و زمینه تاریخی ……………………………………………………………………………………………109
  2. گفتمان نخبه­گرایی ـ دمکراتیک مبتنی براحکام جمعی………………………………………………………..116
  3. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت جدید …………………………………………………………………122

   3 ـ1. موضوع اجماع (امر جمعی) …………………………………………………………………………………..124

       3ـ1ـ1. تحول مفهوم تقیه ………………………………………………………………………………………….126

       3ـ1ـ2. نخستین تجلی اجتماعی اجماع: فتوای تحریم تنباکو ………………………………………….128

       3ـ1ـ2. تحول مفهوم شورا …………………………………………………………………………………………129

   3ـ2. روش اثبات اجماع (حدسی) ………………………………………………………………………………….131

   3ـ3. گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل غیر عقلی) …………………………………………………..133

       3ـ3ـ1. تحول مفهوم اجتهاد ………………………………………………………………………………………134

  3ـ4. کاربرد اجماع (رواج اجماع عملی) …………………………………………………………………………..140

    3 ـ4ـ1. تحول مفهوم انتظار ………………………………………………………………………………………….141

    3ـ4ـ2. نقد اجماع منقول ………………………………………………………………………………………………141

    3ـ4ـ3. کم شدن اعتبار اجماع مدرکی …………………………………………………………………………….145

    3ـ4ـ4. اجماع در عمل …………………………………………………………………………………………………147

        3ـ4ـ4ـ1. هیئت نظار در مجلس مشروطه……………………………………………………………………149

        3ـ4ـ4ـ2. شورای نگهبان …………………………………………………………………………………………153

        3ـ4ـ4ـ3. مجلس خبرگان ………………………………………………………………………………………..155

 نتیجه گیری ………………………………….……….…………………………………………….………………..159

 منابع …….………………………………………….……………………….…………………………………………172

 فصل اول :کلیات پژوهش

  1. بیان مسئله

بررسی تحول مفهوم اجماع به عنوان یکی از طرق استنباط احکام زندگی از منابع دینی شاید در بادی امر مسئله­ای غیر­مهم و غیر­سیاسی به نظر آید، اما نگاهی به کاربردهای جدید از مفهوم اجماع در دوران معاصر حکایت از آن دارد که این مفهوم نیز در کنار اجتهاد و شورا یکی از مجاری دمکراسی اسلامی قلمداد می­شود. اجماع با گذر از مفهوم سنتی آن در فقه شیعه یعنی «اتفاق نظر علمای دین، کاشف از رأی و قول امام معصوم (ع)» که در مسائل شرعی و اعتقادی بکار می­رفت و موجب رونق فقه خصوصی می­شد،‌ به مفهوم جدید خود یعنی «اجماع مجتهدین یک عصر نشانگر رضایت امام» در مسائل مربوط به زمانه،‌ در همکاری با دستگاه اجتهاد، سازگاری اسلام و مفهوم ثابت نص را با وقایع جدید و دمکراسی مدرن ممکن می­سازد، در واقع نظریه­پردازان جدید مانند نائینی و امام خمینی(ره) از این دیدگاه به مفهوم اجماع نگریسته­اند که به وسیله آن اجتهاد پویا را به صورت شورایی سامان داده­اند. 

اگر سؤال ما این باشد که چرا و چگونه مفهوم اجماع متحول شده­است؟ این پرسش در حقیقت ناظر به دو پرسش اساسی است: چرا مفهوم اجماع متحول شده؟ چگونه این مفهوم متحول شده؟ این دو پرسش یک «قضیه حملیه موجبه» را نیز در بطن خود دارند و آن اینکه مفهوم اجماع متحول شده­است، لذا اگر در صدق این قضیه تردید باشد باید به یک سوال مقدماتی دیگر نیز پاسخ گفت آیا واقعا مفهوم اجماع متحول شده­است؟ بنابراین مسئله اصلی پایان نامه پاسخ به دو پرسش مذکور است.    

 2. اهمیت و ضرورت تحقیق

پژوهش حاضر در باب شناخت مفاهیم اسلامی موجود در سنت  و شریعت برای استفاده از آنها در اثبات جامعیت دین اسلام و پویایی شریعت اسلامی در گذر زمان و مواجهه با مدرنیته است. مفهوم مورد پژوهش از این لحاظ اهمیت دارد که در ذات خود نیرویی نهفته دارد،‌ که اصل تغییر ضمن استمرار را تضمین می­کند. چرا که این مفهوم در عصر جدید، از همنشینی با مفهوم اجتهاد به عنوان جزئی از اجماع، ماهیتی پویا به خود گرفته­است. بنابراین شناخت تحولات آن به گشوده شدن باب اجتهاد در اجماع و بسط مفاهیم اسلامی در راستای دنیای مدرن و در راستای نظام دمکراسی که در دنیای امروز مقبولیت یافته­است می تواند کمک شایانی انجام دهد. بنابراین اجماع به عنوان کانالی که دو مفهوم شورا و اجتهاد را در دل خود نهفته دارد با تفسیر جدید و تحول در تفسیر سنتی شاید بتواند راهگشای امور گردد.

ضرورت این تحقیق نیز از آنجاست که تحول و تفوق اندیشه سیاسی شیعه در دوران مدرن به­رغم بسیاری از متفکران ریشه در سه مفهوم اجتهاد، شورا و اجماع دارد، در خصوص دو مفهوم نخست مباحث زیادی در حوزه اندیشه سیاسی صورت گرفته­است در حالیکه در خصوص مفهوم اجماع کمتر کار منسجم علمی از منظر اندیشه سیاسی صورت گرفته، لذا رفع چنین خلائی را می توان از ضروریات اصلی انجام چنین پژوهشی دانست.

 پیشینه و ادبیات تحقیق

3ـ1. ادبیات تاریخی

اجماع به دو معنی عزم و اتفاق نظر معنی شده­است. در واقع اجماع به معنی اتفاق نظر بر استنباط حکمی است که در قرآن و سنت پاسخی بر آن یافت نمی­شود. واژه اجماع اولین بار بعد از رحلت پیامبر (ص) به کار رفته­است، اگر چه موضوع اجماع از منابع شناخت احکام شرعی در فقه تلقی می­شود، اما در آغاز و پیدایش آن قبل از اینکه به عنوان یک ملاک فقهی تلقی شود، به عنوان یک حربه و شگرد سیاسی مورد استفاده قرار گرفت و همان حرکت سیاسی (سقیفه بنی ساعده) با تبعاتی که به دنبال داشت، سبب شد تا اجماع در حوزه منابع شناخت احکام شرعی حوادث واقعه وارد شود و در کنار کتاب و سنت و عقل قرار بگیرد.(جناتی،5:1367) به دنبال رحلت رسول خدا عده­ای از انصار و مهاجرین در مکان اجتماعات یعنی سقیفه گرد هم آمدند و در حالیکه از طایفه بنی هاشم، امام علی(ع) و عموی ایشان در مراسم کفن و دفن پیامبر بودند و در سقیفه حضور نداشتند، به انتخاب ابوبکر به عنوان خلیفه مسلمین بعد از پیامبر دست زدند. اما چون سقیفه یک منبع شناخت معتبر نبود ( در سنت و نامی از آن به میان نیامده بود) بنابراین از واژه جدیدی به نام «اجماع» استفاده کردند و در پاسخ کسانی که می­گفتند چه کسی خلیفه را انتخاب کرده می­گفتند تصمیم گیرندگان گروهی از انصار و بزرگان مدینه و صحابه پیامبر بوده­اند و اتفاق نظر آنها دارای ارزش و اعتبار است. جناتی می­گوید: «این مقطع آغاز طرح موضوع اجماع و حجیت آن است و در همین زمان بود که منبع جدیدی به منابع شناخت احکام، یعنی کتاب و سنت و عقل اضافه شد» (همان، 7) ابن خلدون نیز در کتاب مقدمه می­گوید: «اجماع و قیاس در زمان خلافت صحابه پدیدار شد و با افزوده شدن این دو اصول فقه که تا آن زمان فقط کتاب و سنت بود به چهار اصل رسید. زیرا هرگاه حکمی را در کتاب و سنت نمی­یافتند، به اجماع روی می­آوردند یا به قیاس می­پرداختند.(ابن خلدون،206:1375) جناتی به نقل از کتاب رسائل شیخ اعظم انصاری می­گوید: « هم الاصل له و هوالاصل لهم» یعنی آنان ـ‌ اهل سنت ـ هم بنیان گذاران اجماع هستند و هم اجماع زیر بنای پیدایش نظریه آنان است.(جناتی، 8:1367) در حقیقت تبار نظریه اجماع به جریان سقیفه بنی­ساعده بر می­گردد،‌ اما این مدعی اجماع بر انتخاب خلافت در نظریه تشیع کاملا رد شده­است و دلایل زیادی در اندیشه شیعه برای رد این ادعای اجماع وجود دارد که در اینجا مجال پرداختن به آن نیست. به طور کلی زیر بنای اختلافات تشیع و تسنن نیز همزمان با بنا نهاده شدن این اجماع گذاشته شده­است. اما در پاسخ اینکه اجماع بعد از مخالفت شیعه با سقیفه بنی ساعده چگونه در ادبیات شیعی بروز یافته است؟ باید گفت که مراد از اجماع در دیدگاه شیعه و سنی یکی نیست و مهمترین اختلاف در تعریف اجماع سنی و شیعه در حجیت آن بنا نهاده شده­است؛ اجماع در اندیشه شیعی به خودی خود حجت نیست بلکه اجماع زمانی حجت است که کاشف از رای معصوم باشد اما در اندیشه اهل تسنن حجیت اجماع مستقل است. اجماع در این دو مذهب اشتراک لفظی و تباین معنایی دارند.دومین اجماع در تاریخ اسلام، اجماع مردم بر خلافت امام علی(ع) است. امام علی(ع) بعد از رسیدن به مقام جانشینی پیامبر(ص)، 35 سال از خلافت دور ماندند، اما بعد از کشته شدن عثمان به اجماع مردم به خلافت مسلمانان رسیدند. امام علی (علیه السلام) در خطبه ۵۶ نهج البلاغه ماجرای اجماع مردم بر خلافت خود را چنین شرح می­دهند:

فَتَدَاکُّوا عَلَیَّ تَدَاکَّ الْإِبِلِ الْهِیمِ یَوْمَ وِرْدِهَا وَ قَدْ أَرْسَلَهَا رَاعِیهَا وَ خُلِعَتْ مَثَانِیهَا حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُمْ قَاتِلِیَّ أَوْ بَعْضُهُمْ قَاتِلُ بَعْضٍ لَدَیَّ ترجمه :مردم همانند شتران تشنه‏اى که به آب نزدیک شده، و ساربان رهاشان کرده، و عقال (پاى بند) از آنها گرفته، بر من هجوم آوردند و به یکدیگر پهلو مى‏زدند، فشار مى‏آوردند، چنان که گمان کردم مرا خواهند کشت، یا بعضى به وسیله بعض دیگر مى‏میرند و پایمال مى‏گردند.

 حال آنکه خلافت هیچ یک از خلفای سه گانه پیشین چنین اجماعی را به چشم ندیده­بود. این نمونه از اجماع در خلافت امام علی(ع) موردی است که می تواند دمکراتیک ترین جلوه اجماع باشد. در دوره بعد از امام علی(ع) نیز مضمون اجماع مطرح شده­است. اکثر فقها معتقدند که عنوان اجماع از بعد از معصومین مطرح شده است، گرچه قولش از زمان معصوم(ع) است، اما اجماع در زمان معصوم(ع) نداریم. اجماع از ناحیه معصوم(ع) برای ما آمده و تاییدیه را معصوم(ع) به ما داده­است ولی اجرای اجماع یا به تعبیری عملیاتی شدن این اصل چهارم، بعد از معصوم؛ یعنی بعد از زمان غیبت است. اما کاربرد این واژه در دوران ائمه را نمی توان انکار کرد. می توان کابردی متفاوت از کاربرد دوران غیبت را برای آن در نظر گرفت. ‌در قرن دوم و در حالى که عالمان اهل سنت بر اعتبار اجماع و استدلال به آن پاى می فشردند، واژه اجماع در وارد ادبیات مکتب اهل بیت(ع) شد.(مبلغی،269:1381) علت وارد شدن این واژه در اندیشه شیعی این بود که اولین گفت و گو های داغ بین شیعیان و سنیان آغاز شده بود و این مجال را فراهم کرده بود که شیعیان برای اثبات آرا و عقاید خود از «اجماع» استفاده کنند. شیعیان اجماع­های اهل سنت را نمی پذیرفتند و بلکه تنها در مقام نظر به روایات سنیان قرار داشته­اند و درصدد روشنگرى این واقعیت بوده­اند که تنها مهر قطعى و حتمى بودن را آن گاه مى توان بر روایات اهل سنت زد که شیعه نیز آنها را درست بداند. پافشارى شیعه بر نقش اجماع مسلمانان در ثابت کردن عقاید کلامى، خود در فضایى این گونه، سبب شده بود که در موردهاى بسیار، شاهدان گفتگوها، هر چند که خود سنى بودند، ولى پس از پایان گفتگو، به تأیید گفتگو کننده شیعى بپردازند (مبلغی،1381: 273) در واقع شیعه می خواست فقط اجماع­هایی از اهل سنت مورد قبول باشد که شیعه نیز آنان را پذیرفته باشد، بکارگیری اجماع در این دوران تنها در پرسمان­های فقهی نبود بلکه بیشتر اجماع برای روایتها بکار می­رفت در واقع اجماع را برای هر روایتی(فقهی، کلامی، اخلاقی) که شیعیان با استفاده از آن می­توانستند در قانع کردن اهل سنت موفق شوند، بکار می­بردند. (همان،270)

  در قرن دوم و سوم، اهل بیت(ع) و شیعیان در تنگنا بودند و به سختى روزگار مى­گذراندند. این تنگناها، سخت گیریها و به انزوا کشاندنها، به محروم شدن و بى­بهرگى از تواناییها براى برقرارى پیوند انجامید. تقیه و پناه آوردن به سخنهاى چندپهلو و چندگانه، تنها راهى بود که مى توانست شیعه را از آن باتلاق و روزگار دشوار و توان فرسا گذر دهد. و نیز به امامان(ع) توانایى و مجال داد تا بتوانند به اثرگذارى و هدایت­گرى در جامعه ادامه دهند. از دیگر سوى، بهره گیرى از ابزار تقیه، رفته رفته وضعیتى را پیش آورد که بروز نایکسانیها و اختلافها را بر سر پاره­اى از احکام میان اصحاب پرهیز­ناپذیر مى کرد، این پراکندگى تا آن جا در جامعه شیعیان ، اثر گذارده بود که در موردها و جاهاى بسیار،  اصحاب ائمه(ع) از دست وجود چندگانگى در نقل روایات به امامان(ع) شکایت بردند و چاره جویى را خواستار شدند. امامان(ع) براى رهایى جامعه شیعى از پیامدها و بازتابهاى ناشى از این اختلافها، عمل به اجماع را سفارش کردند(همان،273و274)

تعداد صفحه :181

قیمت : 14000تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود پایان نامه به شما نشان داده می شود

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        09199970560        info@arshadha.ir

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

شماره کارت :  6037997263131360 بانک ملی به نام محمد علی رودسرابی

11

مطالب مشابه را هم ببینید

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید