پایان نامه ارشد:بررسی آراء و نوآوری‌های شهید محمدباقر صدر در اصول فقه

متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته : حقوق

گرایش :فقه

عنوان : بررسی آراء و نوآوری‌های شهید محمدباقر صدر در اصول فقه

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد ایلام

پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته الهیات

گرایش  فقه و مبانی حقوق

گروه فقه

موضوع

بررسی آراء و نوآوری‌های شهید محمدباقر صدر در اصول فقه

استاد راهنما

دکتر مهدی اکبرنژاد

استاد مشاور

دکتر طاهر علی‌محمدی

سال تحصیلی 1391-1390

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                          صفحه

چکیده 1

مقدمه. 2

فصل اول: کلیات تحقیق.. 5

1-1- بیان مسئله. 6

1-2- ضرورت و اهمیت انجام تحقیق.. 6

1-3- سابقه تحقیق.. 6

1-4- اهداف تحقیق.. 7

1-4-1- هدف کلی تحقیق.. 7

1-4-2- اهداف جزیی تحقیق.. 7

1-5- سوالات تحقیق.. 7

1-6- دامنه تحقیق.. 8

1-7- روش تحقیق.. 8

1-8- زندگی نامه و فعالیت های اجتماعی و سیاسی شهید صدر. 9

1-9- نمایی کلی از اندیشه های شهید صدر. 11

1-9-1- حکومت اسلامی.. 11

1-10- مسؤولیت خطیر حوزویان. 15

1-11- شهادت… 16

فصل دوم: نوآوری‌های اصولی شهید صدر. 18

2-1- تعاریف و اصطلاحات… 19

2-2- نوآوری شهیدصدردرساختارسازی(تقسیم بندی مباحث علم اصول) 20

2-2-1- ادله محرزه 25

2-2-2- اصول عملی.. 26

2-3- نظریه منطقه الفراغ. 27

2-4- نوآوری شهید صدر در تعریف علم اصول. 28

2-4-1- ضرورت تعریف هر علم قبل از شروع مسائل آن. 29

2-4-2- بررسی تعریف سنتی علم اصول. 29

2-5- موضوع علم اصول. 36

2-6- نوآوری شهید صدر در تفسیر حقیقت حکم ظاهری و کیفیت جمع میان احکام ظاهرى و واقعی.. 39

2-6-1- بررسی تعریف حکم واقعی وظاهری.. 39

2-6-2- بررسی تعریف حکم شرعى‌ 40

2-6-3- خصوصیات تعریف شهید صدر. 43

2-6-4- امتیازات راهکار شهید صدر در جمع بین حکم واقعی وظاهری.. 51

2-7- نوآوری شهید صدر در وضع الفاظ «نظریه قرن اکید» 54

2-7-1- بررسی تعریف لغوی واصطلاحی وضع.. 54

2-7-2- نظریه دلالت ذاتى الفاظ.. 57

2-7-3- نظریه دلالت وضعی اعتبار وگرایشهای آن. 58

2-7-4- نظریه قرن اکید شهید صدر. 64

2-8- نوآوری شهید صدر در اصلاح کتابهای درسی علم اصول. 69

2-9- نوآوری شهید صدر در عنوان بندی مباحث اصولی.. 73

2-10- نوآوری شهید صدر در اصطلاح سازی درعلم اصول. 76

فصل سوم: بررسی نظریه حق الطاعه و حجیت قطع. 80

3-1- نوآوری مبنایی شهید صدر«نظریه حق الطاعه» 81

3-2- حجیت قطع.. 91

فصل چهارم: سیره از دیدگاه شهید صدر. 102

4-1- سیره از دیدگاه شهید صدر. 103

4-1-2- راه های اثبات سیره عقلایی و متشرعه و چگونگی استدلال به آن. 107

4-1-3- چگونه موافقت کاشف از امضای شارع را به دست می آوریم؟. 111

4-1-4- چه مقدار از احکام با سیره متشرعه اثبات می شود؟. 115

4-1-5- مفاد امضای سیره عقلایی تا چه مقدار است؟. 115

4-1-6- تفاوتهای میان سیره متشرعه و عقلا.. 116

4-1-7- انواع سیره متشرعه. 117

نتیجه گیری.. 120

منابع و مأخذ. 126

 

چکیده

علم اصول به عنوان یک علم بنیادی در فرآیند اجتهاد و استنباط حکم شرعی از ادله خاص خود در طول تاریخ خود شاهد فراز و نشیب‌های زیاد و گوناگونی بوده است. شهید صدر که خود یکی از بزرگترین اصولیان معاصر است، دوره تحول در این علم را به سه دوره تقسیم می‌کند: دوره‌ی اول دوره‌ی پیدایش که از ابن‌جنید آغاز و با ظهور شیخ طوسی به پایان رسید. دوره دوم دوره‌ی رشد و تکامل و دوره سوم، دوره‌ی کمال و شکوفایی است که از زمان وحید بهبهانی آغازید و توسط شیخ انصاری به اوج خود رسید. دوره و عصر شهید صدر را با توجه به نوآوری‌های اصولی موجود می‌توان عصر چهارم تلقی نمود؛ زیرا وی در ابعاد گوناگون این علم دست به نوآوری زده و فرآیند ابتکاری وی عبارت است از: ساختارسازی که به معنای ارائه تقسیم‌بندی خاص برای علم اصول است، نظریه پردازی (ابداع آرای جدید و بی‌سابقه در علم اصول)، تاریخ‌مندی (توجه به تاریخ تحول علم اصول)، انسجام‌بخشی (کشف ارتباط مباحث علم اصول باهمدیگر)، غنی‌سازی (بازآفرینی براهین و استدلال‌های اصولی)، ریشه‌یابی (راه یافتن به اصل مسائل اصولی) عنوان‌بندی جدید مسائل علم به مقتضای اصل بحث، اصطلاح‌سازی که در آن اصطلاحات جدیدی توسط ایشان به علم اصول راه یافت و درسی سازی که همان نگارش متون درسی مناسب سطوح سه گانه یادگیری در حوزه می‌باشد. در این پژوهش تلاش شده است که به مهمترین مسائل نوآورانه شهید صدر پرداخته شود؛ مسائلی از قبیل حق‌الطاعه، تببین حقیقت حکم ظاهری و چگونگی جمع بین حکم ظاهری و واقعی، حجیت قطع و عدم تلازم ذاتی بین آن دو، تعریف علم اصول و موضوع آن، تفسیر صحیح دلالت الفاظ و نظریه قرن اکید، تبیین نقش و کشف مبانی و تعریف اقسام سیره، معرفی اصطلاحات ابتکاری، بررسی دلایل تقسیم بندی مباحث اصولی و طرح درسی سازی و دلایل آن.

کلیدواژه‌ها: اصول، فقه، نوآوری، قرن اکید.

مقدمه

برای شناخت هر اندیشه ای یا مکتبی مهمترین گام، بازشناسی شاخصه های اصلی آن مکتب است. مکتب اصولی یا به تعبیر عربی خود شهیدصدر (المدرسه الاصولیه) را می توان  براساس میزان نوآفرینی وتحول در ساختارهای مبنایی،باز گشایی باب‌ها و عناوین جدید درآن علم،ارائه تفسیرهای نوین از مسائل کهنه در علم مورد بحث، ابتکار اصطلاحات کاملا بی سابقه و در واقع بن مایه های  اصلی که از رهگذر آنها می‌توان یک اندیشه یا مکتبی را از دیگری متمایز دانست، مورد ارزیابی قرار داد.

شاید این نکته هویدا باشد که نبوغ مکتب داران سهم بسیار بالایی در فرآیند مکتب سازی در هر علمی از علوم از جمله علم اصول دارا میباشد.نبوغ شهید صدر وتلاش بی دریغ وی همانگونه که گذشت در ایجاد رویکرد نوآورانه در شکل گیری مکتب اصولی مخصوص وی تاثیر بسزایی دارد.

تفاوت مکتب‌های اصولی ناظر به تفاوت های کلی و کلان است که چهره علم اصول را عوض می‌کند. سید کاظم حائری که از شاگردان دوره نخست اصول شهید صدر است در توصیف کلی پیرامون اندیشه های اصولی شهید صدر معتقداست کارهای  ابداعی شهیدصدر را میتوان درسه بخش معرفی نمود:

الف) مباحثی اصولی که کاملا جدید وبی سابقه هستند؛ مانند بحث حق الطاعه و سیره.

ب) مباحثی که سابقه‌ای دراصول دارند اما شهید صدر تفسیر ابتکار آمیز از آنها ارائه نمود مانند معنای حرفی.

ج)مباحثی که فاقداستدلالها و برهان‌های لازم است و شهید صدر در استحکام آنها تلاش فراوانی از خود نشان داد.

اما اگردقت بیشتری در شناسائی مکتب شهید صدر انجام شود می‌توان نه شاخصه اصلی را برای مکتب اصولی شهید صدر  برشمرد هرچند شاخصه های دیگری هم قابل شناسایی هستند:

  1. ساختار سازی: ارائه تقسیم بندی متکامل تری از مباحث علم اصول؛
  2. عنوان سازی: خلق عناوین جدید همراه با جعل برخی اصطلاحات از قبیل: الحکم الشرعی و تقسیماته، الحکم الواقعی و الحکم الظاهری، اجتماع الحکم الواقعی و الظاهری و …؛
  3. ریشه یابی: تمرکز بر پاره ای مباحث زیربنایی همچون تفاوت حکم ظاهری و واقعی، تفاوت امارات با اصول، تعلق حکم به عناوین ذهنی یا موضوعات خارجی؛
  4. نظریه پردازی: طرح نظریه جمع میان حکم ظاهری و واقعی، حق الطاعه؛

دلیلیت و دلالت سیره، حجیت قطع، تفسیر وضع و… ؛

  1. غنی سازی: تکمیل، ترمیم، بازپروری و بازآفرینی مباحث مطرح شده در ابوابی همچون باب دلیل عقلی، تعارض ادله و نیز مباحث الفاظ؛
  2. انسجام بخشی: تبیین نظام تفکر اصولی و ارتباط معنادار قواعد اصولی؛
  3. تاریخ مندی: جست وجو از تحولات تاریخی و ادوار تطور علم اصول؛
  4. درسی سازی: رعایت نکات آموزشی و به کارگیری شیوه های درسنامه نویسی؛

9.اصطلاح سازی:ابتکار اصطلاحاتی از قبیل حق‌الطاعه، تزاحم حفظی، تعارض مستقر و غیر مستقر و…؛

منظور از شاخصه ساختارسازی همان ارائه ساختاری جدید و تقسیم‌بندی دقیق و مستدل برای مباحث اصولی است. در واقع شهید صدردر تمام گامهای نوآورانه خود همواره تلاش می‌کند که دلیل کافی برای آنها داشته باشد و مسئله ارائه ساختار جدید که در قالب یک یا دو تقسیم‌بندی نو مطرح شده است از این امر مستثنی نیست. شهید صدر دو نوع تقسیم‌بندی را در تقریرات دوره دوم مطرح کرده یکی از آنها را در کتاب حلقات (دروس فی علم الاصول) بکارگرفته است.

اما عنوان‌سازی‌های مباحث اصولی توسط ایشان دیگر نوآوری است که در کتاب حلقات ونیز بعضاً در تقریرات درس خارج اصول خود به آن دست یازیده است. در واقع فرایند عنوان‌سازی مسائل کهنه اصول بیانگر یک نیاز فنی است که برای وی محسوس بوده که در کنار یک فرآیند بزرگتر و کلی شکل گرفته است؛ از قبیل: الحکم الشرعی و تقسیماته، الحکم الواقعی و الظاهری، شمول الحکم للعالم والجاهل، الامارت و الاصول و شبهه تنجز الواقع المشکوک وغیره.

یکی دیگر از رویکردهای جدید شهید صدر در بررسی مباحث اصولی ریشه‌یابی آنها و تاریخ‌یابی در معرفی و شناسایی آن مباحث است؛ زیرا به نظرایشان دانستن اینکه ریشه اصلی مسئله مورد بحث کجا قرار گرفته، در رسیدن به دیدگاه درست، نقش مهمی را ایفا می‌نماید همانگونه که در موضوع تفاوت حکم ظاهری و واقعی و فرق امارت و اصول می‌بینیم. همچنین از نظر ایشان فهم تاریخ مسئله، تاثیر بسیار زیادی در فهم خود مسئله اصولی دارد. بر همین اساس می بینیم در مباحث مهمی مانند اصالت البراءه توجه خاصی به تاریخ آن مبذول داشته است. البته ایشان به تاریخ تحول علم اصول اهمیت زیادی می‌دهد و نخستین عالمی است که به تاریخ علم اصول و تطور و تحول آن پرداخته است. مقدمه‌ی مفصل وی در کتاب المعالم الجدیده گواه گویای این مدعا است.

اما در بعد نظریه‌پردازی که موضوع اصلی این پایان‌نامه است، شهید صدر به شکلی ظاهر شده که باید گفت ایشان صاحب مکتب اصولی بوده است و سخنی به گزاف نیست که ادعا شود ایشان توانسته است تحولی مثبت و هویدا در علم اصول ایجاد نماید.

علاوه بر ابعاد یاد شده از جهت غنی‌سازی مباحث اصولی شهید صدر همین مقدار کافی است که به تقریرات درس خارج  وی گذری داشته باشیم تا این حقیقت هویدا گردد. شهید صدر در بسیاری از مسائل اصول به تعمیق و تدقیق زائدالوصفی در بازپروری و بازآفرینی روی آورده بطوریکه هرگاه دیدگاهی را درست اما استدلال آنرا نادرست دیده، تلاش کرده است استدلال صحیح را خود مطرح نماید.[1]

اما در بعد انسجام بخشی باید تاکید کرد که شهید صدر از معدود اصولیانی است که با دقت کامل به ارتباط مسائل اصولی و تأثیر آنها بر همدیگر توجه نموده ومورد بحث قرار داده است. استدلال‌های گویا ودقیق وی در مقدمه کتاب دروس فی علم الاصول گواه بسیار خوبی در این زمینه می‌باشد. اما رویکرد نوآورانه ایشان در اصلاح کتابهای درسی علم اصول به بهترین شکل در کتاب «دروس فی علم الاصول» منعکس شده است.

در پایان باید گفت ابداعات اصول شهید صدر هرگز بدون ابتکار اصطلاحات جدید؛ از قبیل: حق الطاعه ، یقین ذاتی ویقین موضوعی، قرن اکید و… ممکن نبوده است.

در این پایان نامه نگارنده تلاش خواهد نمود به مهمترین ابداعات ونوآوری های شهید صدر بپردازد.

این پژوهش در سه فصل تنظیم شده است: در فصل اول کلیات، فصل دوم زندگی، آثار، اساتید و شاگردان و در فرازی دیگر به مهمترین فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی وسیاسی وشمه ای از اندیشه های شهید صدر پرداخته شده و در فصل سوم به نوآوری‌های اصولی ایشان پرداخته شده است. البته نوآوری‌های روشی و استدلالی شهید صدر که در سراسر مسائل اصولی به چشم می‌خورد، در این تحقیق مطرح نگردیده است و پرداختن به آن‌ها تحقیقات گسترده تری را می‌طلبد.

بنابراین در این پژوهش به نوآوری‌های شهید صدر در ساختارسازی، تعریف علم اصول، نظریه حق‌الطاعه، حجیت قطع، تفسیر حقیقت حکم ظاهری و کیفیت جمع میان احکام ظاهری و واقعی، بحث سیره، نظریه‌ی قرن اکید، اصلاح کتاب‌های درسی علم اصول، عنوان‌بندی مباحث اصولی، اصطلاح‌سازی در علم اصول پرداخته شده است.

 

فصل اول

کلیات تحقیق


 

1-1- بیان مسئله

علم اصول فقه به عنوان یکی از سازوکارهای مهم در فرایند اجتهاد می‌باشد و حوزه تشیع در حدود دوازده قرن گذشته شاهد تحولات بسیار مهمی توسط بزرگانی مانند علامه حلی؛ شهید اول و دوم و وحید بهبهانی و در قرون اخیر شیخ اعظم انصاری بوده است. یکی از تحولات بسیار مهم و قابل توجه در علم اصول آراء و نوآوری‌های متفکر بزرگ شهید سید محمدباقر صدر می باشد در واقع ابداعات شهید  آنقدر گسترده است که با کمال اطمینان  می‌توان گفت که ایشان مکتب جدیدی در علم اصول به وجود آوردند و دلیل این سخن تحولی است که ایشان در ساختار، روش  و در تعمیق بسیاری از مسائل علم وهمچنین در ابداع بابهای جدیدی تحقق بخشیده است.[2]

نگارنده این تحقیق تلاش خواهد نمود بارزترین ابداعات و نوآوری های آن شهید را در مباحث مختلف علم اصول از قبیل مباحث الفاظ و مباحث عقلی و اصول عملی و امارات مورد بحث و بررسی قرار داده و نتایج مهم آن آرا ء را عرضه نماید.

1-2- ضرورت و اهمیت انجام تحقیق

شهید محمدباقر صدر با طرح مبانی بدیع و جدید خود در زمینه مسائل علم اصول در ابعاد مختلف آن فضاهای بحثی جدید وقابل توجهی در علم اصول ایجاد نموده است با توجه به اینکه آراء و نوآوریهای ایشان بیانگر یک بحث تکاملی در فرآیند اجتهاد می باشد. تبیین و تاثیر این نوآوریها در ابعاد مختلف آن فرایند، ضروری بوده و از اهمیت بالائی برخوردار می باشد .

بخصوص اینکه تاکنون آراء و نوآوری های شهید صدر در محافل دانشگاهی به این گستردگی بیان نشده است ضرورت داشت که با نوشتن این موضوع به اندیشمندان و دانشجویانی که در این زمینه تحقیق می کنند کمک بشود.

1-3- سابقه تحقیق

تا آنجایی که بنده اطلاع دارم تحقیق جامع دانشگاهی پیرامون مهمترین نوآوری های اصولی شهید صدر انجام نگرفته ولی درس های خارج اصول ایشان در حوزه های علمیه مورد توجه و بررسی فراوان می‌باشد، از کتاب‌های مورد بحث وگفتگو ،کتابهای الف)مباحث اصول (سیدکاظم حایری) به زبان عربی به این بحث ها پرداخته است وچاپ آن توسط پژوهشگاه علوم فرهنگ اسلامی انجام شد که تقریرات درس اصول شهید صدر در دوره نخست ایشان است ،کتاب فوق دو بار تجدید چاپ شده یکی در سال  1365 دیگری در سال 1387 در پنج جلد و شامل مباحث ونظریات شهید صدر در مباحث : علم اصول ، تعریف وموضوع ، مباحث قطع وظن ،سیره واجماع ،خبر واحد و اصول عملیه ،تعادل وتراجیح می باشد .

ب) کتاب بحوث فی علم الاصول که تقریرات وبحث های اصولی دوره دوم شهید صدر است وتوسط شاگرد ایشان سید محمود هاشمی نگاشته شده ،کتاب فوق از آغاز مباحث اصولی یعنی تعریف علم اصول شروع نموده تا پایان مباحث تعادل وتراجیح ودر هفت جلد تنظیم شده وبار اول توسط انتشارات مجمع الفکر اسلامی در سال 67 چاپ شده است . مباحث کتاب شامل :‌تعریف علم اصول ، موضوع علم اصول، مباحث الفاظ، وضع زبان، نظریات وضع لفظ، مفهوم شرط ، مفهوم وصف، عموم وخصوص، ‌اطلاق وتغییر و… تا تعادل وتراجیح می‌باشد لازم به ذکر است این کتاب سه بار تجدید چاپ گردیده است. ج) مقالاتی اندک در تعریف و بررسی آراء شهید صدر از جمله بررسی نظریه حق الطاعه توسط یکی از شاگردان به نام سید علی اکبر حائری می‌باشد.

1-4- اهداف تحقیق

1-4-1- هدف کلی تحقیق

شناسایی آراء ونوآوری های شهید صدر در اصول فقه است.

[1] صدر، محمدباقر، دروس فی علم الاصول، حلقه سوم، جلد اول، ص 80.

[2] حائری، سید کاظم، مباحث الاصول (تقریرات درس شهید صدر)، جلد اول، صص 417-452.

تعداد صفحه : 136

قیمت : 14000تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود پایان نامه به شما نشان داده می شود

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        09361998026        info@arshadha.ir

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

شماره کارت :  6037997263131360 بانک ملی به نام محمد علی رودسرابی

11

مطالب مشابه را هم ببینید

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید