پایان نامه ارشد رشته ادبیات فارسی: غدیریه در شعر فارسی در دوره‌ بازگشت ادبی(1324-1135)

دانلود متن کامل پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته ادبیات فارسی

عنوان : غدیریه در شعر فارسی در دوره‌ بازگشت ادبی(1324-1135)

دانشگاه قم

دانشکده علوم انسانی

پایان‌نامه‌ دوره‌ کارشناسی ارشد ادبیات فارسی

عنوان:

غدیریه در شعر فارسی در دوره‌ی بازگشت ادبی(1324-1135)

استاد راهنما:

دکتر محمد رضا یوسفی

برای رعایت حریم خصوصی نام نگارنده پایان نامه درج نمی شود

(در فایل دانلودی نام نویسنده موجود است)

تکه هایی از متن پایان نامه به عنوان نمونه :

(ممکن است هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود ولی در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل است)

فهرست مطالب:

مقدمه………………………………………… 1

بیان مسأله………………………………………… 2

اهداف و سؤالات………………………………………….. 2

فرضیه‌ها……………………………………….. 2

پیشینه‌ی تحقیق…………………………………………. 3

شیوه‌ی انجام تحقیق…………………………………………. 4

فصل اول- کلیات………………………………………….. 5

1-1 – شرح واقعه‌ی تاریخی غدیر خم…………………………………………. 6

1-2- دوره‌ی بازگشت ادبی…………………………………………. 9

1-2-1- خصایص سبکی دوره‌ی بازگشت ادبی…………………………………………. 14

1-2-2- دیدگاه‌های گوناگون نسبت به دوره‌ی بازگشت ادبی………………………… 15

1-2-3- محتوای اشعار دوره‌ی بازگشت………………………………………….. 17

1-3- غدیر در شعر شاعران دوره‌ی بازگشت ادبی………………………………………. 17

فصل دوم- توصیف واقعه غدیر و بازتاب آن در غدیریه‌های دوره بازگشت ادبی…….. 19

2-1- سیر غدیریه سرایی در ادب فارسی…………………………………………. 20

2-2-  توصیف ماجرای غدیر در غدیریه‌های دوره‌ی بازگشت………………….. 22

2-2-1- وصف وقایع روز غدیر خم و حجه البلاغ…………………………… 22

2-2-2- حاضران در غدیر………………………………………… 25

2-2-3- اشاره به آیات نازل شده در روز غدیر………………………………………. 26

2-2-3-1- آیه‌ی تبلیغ…………………………………………. 26

2-2-3-2- آیه‌ی اکمال دین…………………………………………. 32

2-2-3-3- آیه‌ی عذاب واقع…………………………………………. 34

2-2-4- جهاز شتران، منبر پیامبر………………………………………… 36

2-2-5- برافراشتن دست امام علی(ع) توسط پیامبر(ص)………………….. 39

2-2-6- اشاره به  حدیث «من کنت مولاه فهذا علی مولاه»………………… 41

2-2-7-  اعلام رسمی ولایت امیرالمؤمنین (ع) توسط پیامبر(ص)………. 46

2-2-8-  اعطای لقب امیرالمؤمنین به حضرت علی(ع)…………………….. 47

2-2-9- تهنیت و تبریک به امیرالمؤمنین(ع)…………………………………. 48

2-2-10- بیعت با امیر المؤمنین (ع) در روز غدیر………………………….. 50

2-2-11- عید وصی و عید امیر………………………………………… 51

2-2-12- جشن و سرور در عید غدیر………………………………………… 52

2-2-13- فضیلت روز غدیر………………………………………… 54

2-2-14- عاشورا در غدیر………………………………………… 56

فصل سوم- توصیف سیمای امیرالمؤمنین(ع) و جایگاه ایشان در غدیریه‌ها…… 58

3-1- مقام امیرالمؤمنین(ع)……………………………………….. 59

3-1-1- امام علی (ع) و آیه‌ی ولایت………………………………………….. 60

3-1-2- امام علی (ع) و سوره‌ی «دهر»………………………………………… 61

3-1-3- امام علی (ع) و آیه‌ی تطهیر………………………………………… 63

3-1-4-  امام علی (ع)‌ و آیه‌ی «مباهله» (حدیث انفسنا)………………. 64

3-1-5-  امام علی (ع) در احادیث نبوی…………………………………… 65

3-1-5-1-  امام علی (ع)‌ و فضیلت بر انبیاء علیهم السلام…………… 65

3-1-5-2-  امام علی(ع) وحدیث ثَقَلین……………………………………..70

3-1-5-3-  امام علی(ع) و حدیث سفینه………………………………….. 71

3-1-5-4-  امام علی(ع) و حدیث ولایت………………………………… 71

3-1-5-5-  امام علی (ع) و حدیث منزلت………………………………… 72

3-1-5-6- امام علی (ع)‌و حدیث « أنا مَدِینَهُ الْعِلْمِ، وَعَلِیٌّ بَابُهَا»…………………. 73

3-1-5-7-  امام علی (ع) و حدیث « علی منی کنفسی …»…………………… 74

3-1-5-8-  امام علی (ع)  و حدیث «قسیم النار و الجنّه»…………………… 75

3-1-5-9 – امام علی (ع)‌ و حدیث « خُلِقتُ اَنا وَ عَلیٌ مِن نورٍ واحدٍ »…………… 76

3-1-5-10-  امام علی (ع)‌ و حدیث « النّاسُ مِنْ شَجَرٍ شَتّی …»………………….. 76

3-1-5-11-  امام علی (ع) و حدیث « خمّرت طینه آدم بیدی اربعین صباحاً»……… 77

3-2- القاب و ویژگیهای شخصیتی امام علی(ع) ………………………………………..78

3-2-1- امام علی(ع) همسر حضرت زهرا(س)……………………………………….. 78

3-2-2- علی(ع) داماد  پیامبر(ص)……………………………………….. 79

3-2-3- علی(ع) شافع محشر………………………………………… 80

3-2-4-  علی(ع) ساقی کوثر………………………………………… 81

3-2-5-  بت شکنی امام علی (ع)……………………………………….. 82

3-2-6- امام علی(ع)، ابوتراب………………………………………….. 83

3-2-7-  علی (ع) مظهر ایزد………………………………………… 84

3-2-8-  امام علی مظهر جود و سخاوت…………………………………….. 86

3-2-9-  امام علی (ع) قهرمان میدان‌های نبرد………………………………. 88

3-3-  اعتراف غدیریه‌سرایان به عجز و ناتوانی خود از منقبت حضرت امیر(ع)…… 93

فصل چهارم- بررسی صور خیال در غدیریه‌های دوره بازگشت ادبی……………. 95

4-1-  تشبیه………………………………………… 96

4-2- استعاره ………………………………………..102

4-3- کنایه………………………………………… 106

4-4- مجاز……………………………………….. 108

فصل پنجم- بررسی مضامین و ساختارهای غدیریه‌ها و نتیجه‌گیری……… 111

5-1- غدیریه‌سرایان و بررسی ساختار غدیریه‌ها ………………………112

5-1-1- آذر بیگدلی(م 1195ق)……………………………………….. 112

5-1-2- هاتف اصفهانی(م 1198ق)……………………………………….. 113

5-1-3- وامق یزدی(م 1262ق)……………………………………….. 115

5-1-4- قاآنی شیرازی(م 1270ق)……………………………………….. 115

5-1-5- داوری شیرازی(م 1283ق)……………………………………….. 118

5-1-6- سروش اصفهانی(م 1285ق) ………………………………………..118

5-1-7- همای شیرازی(م 1290ق)……………………………………….. 122

5-1-8- افسر کرمانی(م 1300ق)……………………………………….. 122

5-1-9- جیحون یزدی(م 1301ق)……………………………………….. 123

5-1-10- عبدالجواد جودی(م 1302ق) ………………………………………..123

5-1-11- وفایی شوشتری( م 1303ق) ………………………………………..124

5-1-12- میرزا عبدالرسول مدّاح شوشتری(م ؟ )……………………….. 125

5-1-13- محمد حسین عنقا( م1308 ق)……………………………………….. 125

5-1-14- میرزا حبیب اصفهانی(م 1311ق)………………………………….. 126

5-1-15- صفی علیشاه(م 1316ق)……………………………………….. 127

5-1-16- محیط قمی(م 1317ق)……………………………………….. 127

5-1-17- مشتاقی نائینی(م 1318ق)……………………………………….. 128

5-1-18- وهّاج خوانساری( م 1319ق)……………………………………….. 128

5-1-19- عُمّان سامانی(م 1322ق)……………………………………….. 130

5-1-20- حکیم ساوجی(م 1322ق)……………………………………….. 130

5-1-21- محمد کاظم صبوری(م 1322ق)……………………………………….. 132

5-1-22- عباس شباب شوشتری(م 1324ق)…………………………………… 135

5-1-23- الهامی کرمانشاهی(م 1325ق)……………………………………….. 136

5-1-24- طرب (م 1330ق)……………………………………….. 138

5-1-25- اختر طوسی( م 1334ق)……………………………………….. 142

5-1-26-  ابوالحسن حیرت(م 1336ق)……………………………………….. 144

5-1-27- ادیب الممالک فراهانی(م1336ق)……………………………………….. 144

5-1-28- فرصت شیرازی(م 1339ق)……………………………………….. 145

5-1-29- درودیان تفرشی( م 1344ق) ………………………………………..146

5-1-30- عبرت نائینی( م 1362ق) ………………………………………..148

5-2- بررسی ساختار غدیریه‌ها……………………………………….. 151

5-2-1- قالب‌های شعری…………………………………………. 151

5-2-2- وزن…………………………………………. 152

5-2-3- مطلع(مقدمه)……………………………………….. 153

5-3-  نتیجه گیری…………………………………………. 154

پیوست- غدیریه سرایان و غدیریه‌ها………………….. 162

آذر بیگدلی(م 1195ق)……………………………………….. 163

هاتف اصفهانی (م 1198 ق)……………………………………….. 166

وامق یزدی(م 1262ق)……………………………………….. 168

قاآنی شیرازی (م 1270ق)……………………………………….. 170

داوری شیرازی(م 1283ق)……………………………………….. 174

سروش(م 1285ق)……………………………………….. 175

همای شیرازی(م 1290ق) ………………………………………..183

افسر کرمانی(م 1300ق) ………………………………………..186

جیحون یزدی(م 1301ق) ………………………………………..188

میرزا عبدالجواد جودی(م 1302ق)……………………………………….. 191

حاج ملافتح الله شوشتری( م 1303ق)………………………………….. 193

میرزا عبدالرسول مدّاح شوشتری( قرن سیزدهم هجری)…………… 195

محمد حسین عنقا( م1308 ق)……………………………………….. 198

میرزا حبیب اصفهانی(م 1311ق)……………………………………….. 200

صفی علیشاه(م 1316ق)……………………………………….. 202

محیط قمی(م 1317ق)……………………………………….. 203

مشتاقی نائینی(م 1318ق)……………………………………….. 205

وهّاج خوانساری( م 1319ق)……………………………………….. 208

عُمان سامانی(م 1322ق)………………………………………..211

حکیم ساوجی(م 1322ق)……………………………………….. 213

میرزا محمد کاظم صبوری(م 1322ق)……………………………………….. 217

ملا عباس شباب شوشتری(م 1324ق)……………………………………….. 226

الهامی کرمانشاهی(م 1325ق)……………………………………….. 231

طرب (م 1330ق)……………………………………….. 235

اختر طوسی( م 1334ق) ………………………………………..246

میرزا ابوالحسن حیرت(م 1336ق)……………………………………….. 254

ادیب الممالک فراهانی(م1336ق)……………………………………….. 256

فرصت شیرازی(م 1339)……………………………………….. 258

درودیان تفرشی( م 1344ق)……………………………………….. 262

عبرت نائینی( م 1362ق) ………………………………………..267

منابع…………………………………………. 273

منابع اصلی…………………………………………. 274

منابع مکتوب………………………………………….. 274

منابع غیر مکتوب………………………………………….. 281

منابع فرعی…………………………………………. 282

چکیده:

واقعه‌ی غدیر که همواره موضوع مورد علاقه‌ی شاعران ولایت‌مدار بوده در دوره‌ی بازگشت ادبی پیشرفت شگرفی داشته است. پژوهش در قالب، مضمون، محتوا و موسیقی غدیریه‌ها نشان می‌دهد در این دوره شصت و سه غدیریه‌ سروده شده که  پنجاه و چهار مورد آن در قالب قصیده است. بیشتر قصاید، از نوع کامل یعنی دارای تشبیب و تخلّص و شریطه است و شاعر پس از ذکر تشبیب به توصیف ماجرای غدیر پرداخته است. پنج غدیریه در قالب مسمّط سروده شده ‌که فراخور قالب، طولانی بوده و در آنها توصیفات کاملی از واقعه‌ی غدیر وجود دارد. غدیریه‌هایی که در قالب مثنوی سروده شده حالتی روایی و داستان‌گونه دارد. غدیریه‌ها به تناسب محتوا در وزن‌های شاد به نظم درآمده است. پر کاربردترین بحرهای عروضی درآنها به ترتیب مجتث، رمل، هزج و مضارع است. غدیریه‌سرایان دوره‌ی بازگشت، اشعار خود را با شیوه‌های مختلفی آغازکرده‌اند. شاعران در سی و چهار غدیریه مستقیماً به سراغ موضوع غدیر رفته‌اند و از همان ابتدای شعر به روایت این ماجرا پرداخته‌اند. ده غدیریه با توصیف معشوقی خیالی و عشق‌بازی با او آغاز می شود. این نوع مطلع غالباً در قصاید وجود دارد. هفت تن از غدیریه‌سرایان غدیریه‌های خود را با وصف بهار و زیبایی‌های آن آغاز کرده، پنج شاعر نیز غدیریه‌های خود را با مدح امام علی(ع) شروع نموده‌اند و موارد دیگری چون ساقی‌نامه،‌ طلوعیه، خزانیه و مدح پیامبر ابیات آغازین مابقی غدیریه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. مضمون اصلی غدیریه‌ها اعلام رسمی ولایت امیرالمؤمنین علی(ع)، تهیه‌ی منبر پیامبر از جهاز شتران، برافراشتن دست حضرت علی(ع) توسط پیامبر، اشاره به خطبه‌ی تاریخی پیامبر، تبریک و تهنیت‌گویی به حضرت علی(ع) و بیعت با ایشان است. در بعد صور خیال از مقولات چهار‌گانه‌ی آن(تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز) عنصر تشبیه و مشخصاً از نوع اضافی بیشترین کاربرد را دارد. همچنین بیشتر استعاره‌های موجود در غدیریه‌ها از نوع مصرّحه است.

مقدمه:

واقعه‌ی غدیر یکی از بزرگ‌ترین حوادث دینی و سرنوشت‌ساز در تاریخ اسلام است که در سال دهم هجرت، هنگام بازگشت پیامبر (ص) از حجه‌الوداع در منطقه‌ی غدیر خم و با حضور هزاران نفر رخ داد. در این روز پیامبر (ص) از جانب خداوند بلند مرتبه،‌ حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین بعد از خود ، امامت امت و پرچم هدایت منصوب کردند تا آنان را از سقوط و تباهی دوران  حفظ نمایند . آیات تبلیغ و اکمال دین و… که در جریانات غدیر خم نازل گردید، همچنین تأکیدهای فراوان پیامبر اکرم (ص) و بیعت حاضرین در غدیر با امیرالمؤمنین ، علی (ع) به دستور پیامبر (ص) نشان از اهمیت و جایگاه عظیم این انتصاب دارد .

این واقعه در فراز و فرود‌های تاریخی و جریانات سیاسی، همواره مورد مناقشه بوده است. اکثر شیعیان سعی کرده‌اند با روش‌های گوناگون به اثبات و زنده نگه داشتن واقعه‌ی غدیر بپردازند. یکی از مهمترین راه‌های اثبات غدیر، تبلور آن در اسناد تاریخی و مذهبی است؛ در کنار اسناد فوق،‌ متون ادبی نیز تصویرگری زیبا بر این حقیقت تاریخی بوده‌اند. ادبیات یکی از ابزارهایی است که پیوسته در خدمت مردم بوده و نویسندگان و شاعران از آن به عنوان ابزاری برای بیان افکار و عقاید خویش بهره برده‌اند . غدیرتنها واقعه‌ای است که در میان تاریخ  وقایع اسلام از همان ابتدا مورد توجه شاعران قرار گرفت و در گذر قرن‌ها در ادب و فرهنگ مردم حضور داشته و شاعران مذاهب مختلف را واداشته تا درباره‌ی آن هنرنمایی کنند.

شعرای بسیاری در طول تاریخ ادبیات بشر، غدیر را دست‌مایه‌‌ اشعار خود قرار داده‌اند و آثار نغز بسیاری در این زمینه آفریده‌اند . شاعران ولایت‌مدار و متعهد دوره بازگشت ادبی به فراخور دانش ، استعداد ، توانایی و ذوق خویش از این دریای بیکران توشه‌ها برداشته و بهره‌ها برده‌اند و با وصف واقعه‌ی غدیر، ضمن ابراز ارادت خود به آستان امیرالمؤمنین(ع) به پایداری و تثبیت ولایت ایشان، کمک کرده‌اند. این گونه اشعار که معمولاً در قالب قصیده و مدح امیرالمؤمنین، علی(ع)‌،‌ توصیف واقعه‌ی غدیر، بیان حقیقت تاریخی آن و حقانیت ولایت امام علی(ع)‌ سروده می‌شود،‌ غدیریه نام دارد. غدیریه‌ها علاوه بر ارزش هنری و ادبی ، که برخاسته از ایمان خالص شاعران است، در دنیای ادب جایگاه والایی دارند و از لحاظ تاریخی اسنادی معتبر به شمار می‌آیند.

بیان مسأله:

در طول تاریخ شعر فارسی غدیریه‌های بسیاری توسط شاعران گوناگون، سروده شده است امّا غدیریه سرایی در دوره‌ی بازگشت ادبی به اوج خود رسید و شاعران بسیاری، ذوق و همّت خود را صرف انعکاس ولایت امام علی(ع) در اشعار خود نمودند. شاعرانِ بازگشت، ضمن وصف واقعه‌ی غدیر با استفاده از اسناد تاریخی، استشهادهای قرآنی و احادیث نبوی به مدح و منقبت امیرالمؤمنین(ع) نیز پرداخته و در بیان مقام و منزلت امام علی(ع) به نبردها و رشادت‌های ایشان اشاره نموده‌اند. همچنین غدیریه‌سرایان دوره‌ی بازگشت ادبی، اوصاف و ویژگی‌های امیرالمؤمنین(ع) را به شکل ممتازی در اشعارشان منعکس نموده، با صراحت کامل و بی‌پرده از حقانیت امامت حضرت علی‌(ع) سخن گفته و گامی مهم در اعتلای فرهنگ تشیع و ماندگاریِ آن برداشته‌اند.

اهداف و سوالات:

زدودن غبار مظلومیت از سیمای امام علی(ع) بر تک تک پیروان آن حضرت ایجاب تکلیف می‌کند و ما نیز ضمن تبیین آن به عنوان هدف پژوهش،‌ سعی کرده‌ایم با تحلیل غدیریه‌های دوره‌ی بازگشت، به سوالاتی چون: ویژگی‌های انعکاس واقعه‌ی غدیر، چگونگی توصیف سیمای امام علی(ع)، درونمایه‌ی صور خیال و ساختار غدیریه‌ها پاسخ دهیم.

فرضیه ها:

1- به نظر می‌رسد انتخاب حضرت علی(ع) به خلافت توسط پیامبر جلوه‌ی بیشتری در غدیریه‌ها دارد.

2- بررسی اولیه‌ نشان می‌دهد مظلومیت امیرالمؤمنین(ع) انعکاس بیشتری در غدیریه‌ها داشته باشد.

3- تصور می‌شود شجاعت امام علی(ع) بیشترین کاربرد را در درون‌مایه‌ی ساخت صور خیال داشته باشد.

پیشینه تحقیق:

با مروری بر منابع و فعالیت‌های پژوهشی انجام شده، مشاهده شده است که کتب معدودی در زمینه‌ی مورد پژوهش به رشته‌ی تحریر در آمده است؛ ولی هیچکدام به تحلیل و بررسی موضوعی غدیریه‌ها نپرداخته‌اند. که از میان آن منابع بررسی شده می‌توان به کتب ذیل اشاره کرد:

«غدیریه‌های فارسی از قرن چهارم تا چهاردهم» تألیف محمد صحتی سردرودی

اگرچه به نظر می‌رسد تهیه‌ی چنین مجموعه‌ای زحمت بسیاری طلبیده باشد، اما باید گفت که نویسنده‌ی این اثر بدون تحلیل و بررسی محتوایی اشعار، هر گونه شعری را که به گونه‌ای به غدیر اشاره داشته است، به عنوان غدیریه ذکر کرده است؛ چه بسا اشعار مدحیه‌ای که در این کتاب به عنوان غدیریه ذکر شده است و چه غدیریه‌های زیبا و قابل ذکری که در این کتاب به آنها اشاره نشده است. این کتاب بسیاری از شعرها را به صورت ناقص آورده است، در ذکر مطلع و مقطع اشعار دقت لازم صورت نگرفته است، از برخی شعرای غدیریه‌سرای دوره‌ی بازگشت حتی نامی و ذکری به میان نیامده است.

« در ساحل غدیر» اثر احمد احمدی بیرجندی

به نظر می‌رسد گردآورنده‌ی این مجموعه به گلچینی از غدیریه‌های فارسی بسنده نموده، به طوری که به ندرت غدیریه‌ای از شاعران دوره‌ی بازگشت در آن دیده می‌شود. البته هیچکدام از آن غدیریه‌ها کامل نیست و در آنها نه تنها شاعران معرفی نشده‌اند،‌ بلکه محدوده‌ی زمانی آنان نیز ذکر نگردیده است و اغلب شاعران غدیریه‌سرای این اثر از معاصرین می‌باشند.

گفتنی است که پیرامون مناقب حضرت علی(ع) در اشعار فارسی پژوهش‌هایی انجام گرفته است که تا قرن دهم هجری را شامل می‌شود و تاکنون پژوهشی درباره‌ی غدیریه‌سرایان دوره‌ی بازگشت صورت نپذیرفته است.

شیوه انجام تحقیق:

برای انجام پژوهش مذکور پس از بررسی پیشینه‌های فوق، ابتدا منابع مرتبط شناسایی شده و سپس با مراجعه به اصل کتب و دواوین شعرا و در موارد معدودی تذکره‌های دوره‌ی بازگشت نسبت به جمع‌آوری غدیریه‌ها تمهیدات لازم اندیشیده شد. در این پژوهش سعی بر آن شده است که با دسته‌بندی موضوعات و تحلیل و تبیین آنها، نسبت به ارائه‌ی اثری نو، بدیع و کامل همّت گماشته شود.

پژوهشگر امید دارد که این تلاش اندک مقدمه‌ی گام‌های بعدی در راه شناساندن فرهنگ و آموزه‌های غدیر از منظر شعر و ادبیات گردد.

فصل اول: کلیات

1-1- شرح واقعه‌ی تاریخی غدیر خم

همان گونه که برخی از زمان‌ها، انسان‌ها و مکان‌ها در طول تاریخ سرگذشت شگفت‌انگیزی داشته‌اند برخی از سرزمین‌ها نیز در سیر تاریخ بشریّت تأثیر بسزایی گذاشته‌اند. کوه طور، رود نیل، رود فرات،‌ روز بعثت پیامبر(ص)، و روز عاشورا و… هرکدام باری از حوادث تاریخی را به دوش می‌کشند؛ «غدیر خم» نیز  به عنوان یکی از همین مکان‌های مقدس یادآور واقعه‌ی عظیم و تاریخی غدیر است. در حجه‌الوداع سال دهم هجرت، پیامبرگرامی اسلام(ص) در این سرزمین نقش بسیار مهمی ایفا نمود و «وصایت و ولایت» امام علی (ع)، داماد،‌ پسر عمّ و نخستین مرد مسلمان را رقم زد.

پیامبر اکرم (ص) حدود بیست سال به تبلیغ توحید، خداشناسی و یکتاپرستی پرداخته، نبوّت، معاد، نماز، زکات، حج و سایر احکام و فرائض اسلامی را به مردم آموخت و آنها را تربیت نمود. تلاش و جهادهای مکرر پیامبر (ص)، علی (ع) و یاران وی، بت پرستان و بدخواهان را در نقاط مختلف عربستان آرام نمود و اصحاب و یارانی فداکار را جذب دین اسلام کرد. پیامبر (ص) در سال دهم هجرت در آخرین سال عمر شریف خود،‌ برای تعلیم مناسک حج و آداب و احکام دین مبین اسلام به مکه مشرف گردید و پس از به جا آوردن اعمال،‌ به سوی مدینه رهسپار شد. در آن هنگام که آن کاروان بزرگ در حرکت بود، جبرئیل امین در حالی که آیه‌ی کریمه‌ی ذیل را می‌خواند از جانب خداوند متعال بر پیامبر نازل شد:

« یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ»[1]

«ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شد، ابلاغ کن و اگر نکنی،‌ پیام خدا را نرسانده‌ای. خدا تو را از( شرّ)‌ مردم نگاه می‌دارد. یقیناً خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند.»[2]

این آیه که به آیه‌ی تبلیغ معروف و مشهور است یکی از روشن‌ترین، متقن‌ترین و مستندترین دلایل امامت و خلافت بلافصل امیرالمؤمنین (ع) است . در این آیه تنها روی سخن به پیامبر (ص) است که آن چه را از سوی پروردگار به او نازل شده است، حتماً به مردم برساند؛‌ و از خطرها‌ نیندیشد؛ دل قوی دارد که خداوند او را از مردم بدخواه حفظ می‌کند.

در این آیه خداوند متعال به پیامبر گرامی اسلام (ص) تأکید می‌کند که اگر این پیام را به مردم نرساند،‌ چنان است که رسالت الهی را به پایان نبرده است. براساس روایات، موضوع مهمی که این همه بر آن تأکید شده است، وصایت، امامت و تعیین جانشینی بلافصل امام علی(ع)‌ می‌باشد[3] که درباره‌ی شأن نزول این آیه و دیگر آیات غدیر در فصل دوم به نکات لازم اشاره گردیده است.

احادیث زیادی درباره‌ی این آیه‌ی شریفه که مؤیّد جانشینی علی (ع) و وصایت و ولایت آن حضرت است، نقل شده که آن را به حدّ تواتر رسانده‌ است؛ هرچند بسیاری از مورخان و محدثان اهل سنّت که خود، این احادیث را در کتب و مجموعه‌های روایی و حدیثی نقل کرده‌اند، به وادی لجاج و عناد رفته و آن را کم‌رنگ وبی‌اهمیت جلوه داده و شأن نزول این آیه را پنهان کرده‌اند. علامه امینی (ره) حدیث غدیر را در کتاب خود «الغدیر»، از یکصد و ده نفر ازصحابه با اسناد و مدارک و از کتب بسیاری از دانشمندان اسلامی اهل سنّت، نقل نموده است[4].

این نقطه‌ی بزرگ تاریخی، غدیر خم[5]، که نامش همچنان در تاریخ باقی می‌ماند و بر تارک زمان می‌درخشد، چهار راه بود. راهی به سوی مدینه در شمال، راهی به شرق به سوی عراق، راهی به سوی غرب، یعنی سرزمین مصر و راهی به سوی یمن در جنوب می‌رفت. مشیّت الهی بر این قرار گرفته بود که در همین روز و در همین نقطه، مسلمانان آخرین پیام الهی را بشنوند و پس از آن از یکدیگر جدا شوند. این نقطه‌ی پایانی و آخرین دستور، ابلاغ ولایت، امامت و وصایت حضرت علی (ع) بود که برای جانشینی پیامبر (ص) شایسته‌ترین فرد و زبده‌ترین سردار شجاع اسلام و مرد سخن و عمل بود.

پیامبر (ص) دستور داد: آنان که پیش افتاده‌اند؛ برگردند و آنان که عقب مانده‌اند برسند و ابتدا و انتهای قافله در یک جا جمع شوند. به دستور آن حضرت تا رسیدن تمام جمعیت کسی نمی‌بایست در آن جایگاه می‌نشست. همه ایستادند و فهمیدند که پیامبر به خاطر امر مهمی آنان را فراخوانده است.این اجتماع آخرین اجتماع مسلمانان با پیامبر به شمار می‌رود. سخنان پیامبر در این اجتماع، مهمترین سخنانی بود که ایشان بدان وسیله از امت خود وداع می‌نمود. پیامبر پس از ادای فریضه‌ی نماز، به میان جمعیت رفت و بر منبر بلندی که از جهاز شتران ترتیب یافته بود قرار گرفت. عدّه‌ای ازیاران آن حضرت می‌خواستند برای فرار از گرمای شدید به چادرهای خود پناه برند؛ ولی پیامبر (ص) به آنان فرمود که خود را برای شنیدن پیام مهمّی آماده کنند[6].

آن حضرت پس از قرار گرفتن بر بالای منبر، خطبه‌ی خود را با حمد و ثنای الهی آغاز کرد و سخنش را حول محور شخصیت جانشینش امام علی (ع) و ذکر فضایل و مناقب و رتبه‌ی رفیع امیرالمؤمنین علی (ع) نزد خدا و رسول ایراد نمود و مسلمین را به اطاعت از آن حضرت و اهل بیت طاهرینش (علیهم السلام) فرمان داد. پیامبر تأکید نمود اینها حجت‌های خدا و اولیاء‌ مقرّب او و در دین و شریعت مورد اعتماد آن حضرت هستند و اطاعت از ایشان اطاعت از خدا و رسول است و نافرمانی از ایشان نافرمانی از خداست. پیروان ایشان در بهشتند و مخالفان ایشان در دوزخ[7].

در ادامه‌ی ایراد خطبه و پس از گواهی مردم بر انجام رسالت حضرت، پیامبر دست حضرت علی (ع) را بالا برده تا حدی که سفیدی زیر بغل هردو نمایان شد،‌ طوری که همه‌ی مردم آن حضرت را دیدند و شناختند و دانستند که کیست. پس از آن فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ، فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ.» و این سخن را سه بار تکرار نمود. سپس دست به دعا گشود :« اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَعادِ مَنْ عاداهُ وَاْنصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ» پیامبر پس از اعلان رسمی جانشینی و وصایت و امامت امیرالمؤمنین علی (ع) تأکید کرد که باید حاضران این امر را به غایبان برسانند و ابلاغ نمایند[8].

پیش از پراکندگی جمعیت، امین وحی الهی رسید و آیه‌ی اکمال را نازل نمود:‌« الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضیتُ لَکُمُ الاْسْلامَ دینا»[9]

در آن هنگام پیامبر (ص) فرمود: «الله اکبر بر اکمال دین و اتمام نعمت و خشنودی خدا به رسالت من و ولایت علی(ع)‌ بعد از من». پس از آن به دستور پیامبر (ص) حضرت علی(ع) در خیمه‌ی خود نشستند و حاضران به نزد آن حضرت رفته و با ایشان بیعت کرده و به عنوان امیرالمؤمنین به آن حضرت تبریک گفتند[10].

این واقعه‌ی مهم، در طول تاریخ توسط افراد مختلف و با اشکال گوناگون مورد تعریف و تاکید قرار گرفته و از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است. هر یک از شیعیان به فراخور توانایی و جایگاهی که داشته سعی نموده صدق ولایت امام علی(علیه السلام) را بیان کند. در این میان،به دلیل اهمیت جایگاه سخن و استقبال مردم از شعر، شاعران در انتقال و برجسته‌سازی واقعه‌ی غدیر نقش به سزایی دارند. انعکاس واقعه‌ی غدیر در اشعار فارسی نمود گسترده ای دارد. شاعرانی همچون: فردوسی،‌ ناصر خسرو، سنایی غزنوی در فضایل امام علی (ع)‌ اشعار زیبایی سروده‌اند،‌ اما به تصریح از غدیر خم یاد و نامی در آثارشان نیست.

در آثار شاعران نام‌آوری چون‌ فرخی، ‌انوری،‌ عنصری،‌ خاقانی و حتی سعدی و حافظ و ‌بسیاری دیگر از شاعران قرون ششم،‌ هفتم و هشتم هجری نیز وضع چنین است اما در دوره‌ی صفویان به دلیل رسمی شدن مذهب تشیع غدیریه‌سرایی رونق فراوانی می‌یابد و در دوره‌ی بعدی یعنی همزمان با روی کار آمدن قاجاریان و آغاز مکتب ادبی بازگشت،‌ علاوه بر رواج بسیار اشعار آیینی، غدیریه‌سرایی نیز به اوج خود رسید و شاعران بسیاری در این دوره به انعکاس غدیر در اشعار خود پرداختند. از دلایل رواج غدیریه سرایی در این دوره می توان به نکات ذیل اشاره نمود:

جایگیر شدن مذهب تشیع در جامعه و مباهات شاعران به مذهب خود

تشویق پادشاهان

رقابت با شاعران ادوار گذشته در اظهار مذهب و افتخار به آن

[1]–  مائده/ 67.

[2] – محمد جواد نجفی، تفسیر آسان، چاپ اول، تهران، اسلامیه، 1371، ج 4،‌ ص 218.

[3] – جمال الدین ابوالفتوح رازی،‌ تفسیر رَوح الجِنان و روح الجَنان ( تصحیح علی اکبر غفاری) تهران،اسلامیه، 1398هجری،‌ ج4، ص 281.

[4] – عبدالحسین امینی، الغدیر، ترجمه‌ی محمد حسن شفیعی شاهرودی،چاپ سوم، قم، موسسه میراث نبوت، 1389، ج 20،ص 31.

[5] – « غدیر خم» موضعی است میان مکه و مدینه که چشمه‌ای در آن می‌ریزد و میان آن دو مسجد رسول الله (ص)‌ قرار دارد.( علی اکبر دهخدا، لغت نامه، تهران،‌ دانشگاه تهران،‌ 1335،‌ج 36، ص 120) .

[6] – عبدالحسین امینی، الغدیر، ترجمه‌ی محمد حسن شفیعی شاهرودی،چاپ سوم، قم، موسسه میراث نبوت، 1389، ج 20،‌ ص 15.

[7] – همان.

[8] جمال الدین ابوالفتوح رازی،‌تفسیر رَوح‌ الجِنان و روح‌الجَنان(تصحیح علی اکبر غفاری)تهران،اسلامیه، 1398هجری،‌ ج4،  ص278.

[9] – مائده/ 3.

[10] – عبدالحسین امینی،الغدیر، ترجمه محمد حسن شفیعی شاهرودی،چاپ اول، قم،موسسه میراث نبوت،‌ 1389، ج 7، ص19.

تعداد صفحه : 299

قیمت : 14000تومان

بلافاصله پس از پرداخت ، لینک دانلود پایان نامه به شما نشان داده می شود

و در ضمن فایل خریداری شده به ایمیل شما ارسال می شود.

پشتیبانی سایت :        09199970560        info@arshadha.ir

در صورتی که مشکلی با پرداخت آنلاین دارید می توانید مبلغ مورد نظر برای هر فایل را کارت به کارت کرده و فایل درخواستی و اطلاعات واریز را به ایمیل ما ارسال کنید تا فایل را از طریق ایمیل دریافت کنید.

شماره کارت :  6037997263131360 بانک ملی به نام محمد علی رودسرابی

11

مطالب مشابه را هم ببینید

فایل مورد نظر خودتان را پیدا نکردید ؟ نگران نباشید . این صفحه را نبندید ! سایت ما حاوی حجم عظیمی از پایان نامه های دانشگاهی است. مطالب مشابه را هم ببینید. برای یافتن فایل مورد نظر کافیست از قسمت جستجو استفاده کنید. یا از منوی بالای سایت رشته مورد نظر خود را انتخاب کنید و همه فایل های رشته خودتان را ببینید